آسیب‌های جدی به کاخ‌های سعدآباد در پی حملات نظامی اخیر؛ نیاز فوری به مرمت و استحکام‌بخشی

جزئیات کارشناسی خسارت‌های وارده

اسکندر مختاری طالقانی، دکترای پژوهش هنر و مرمت‌گر، که از نزدیک مجموعه سعدآباد را پس از این واقعه بازدید کرده است، جزئیات آسیب‌ها را تشریح کرد. به گفته وی، انفجار در فاصله بسیار نزدیکی (حدود ۳۰ تا ۵۰ متر) از کاخ سبز و عمارت علی‌خان والی، که هسته اولیه سعدآباد را تشکیل می‌دهد، رخ داده است. این انفجار به سه بخش اصلی آسیب رسانده است:

• عمارت علی‌خان والی: دچار صدمات سازه‌ای و فروریختگی سقف و دیوارها شده است.
• مجموعه سردر ورودی و کالسکه‌خانه (موزه برادران امیدوار): بخش‌هایی از دیوارهای حائل و تزئینات آن فرو ریخته است.
• کاخ سبز: آسیب سازه‌ای مشهودی ندارد، اما بخش‌های زیادی از تزئینات آن، به‌ویژه در سرسرای ورودی، اتاق خاتم و اتاق خواب، فرو ریخته است. سنگ‌های نما نیز در چند نقطه دچار شکستگی شده‌اند.

مختاری همچنین افزود که شیشه‌های زیادی شکسته و برخی چارچوب درها در اثر موج انفجار از جای خود جدا شده‌اند. درختان محوطه نیز از ترکش‌ها آسیب دیده‌اند و ترکش‌های راکت یا موارد مشابه در اطراف پراکنده شده‌اند. اشیاء موزه‌ای به انبار منتقل شده و آسیبی ندیده‌اند، اما مبلمان دکور و برخی لوسترها صدمه دیده‌اند. کاخ سفید نیز دچار شکستگی قابل توجه شیشه‌ها و ریزش اُرسی در زیرزمین شده است.

به‌طور کلی، همه ساختمان‌های سعدآباد نیازمند بررسی‌های فنی دقیق هستند. این بررسی‌ها باید شامل پایش تَرَک‌ها، تشخیص عمق و قدمت آن‌ها، بررسی گسست در سازه، ارزیابی اتصال اجزای ساختمان و سنجش میزان پایداری در برابر نیروهای جانبی باشد. این بناها دچار تنش شده و نیازمند استحکام‌بخشی هستند.

تاریخچه و شکل‌گیری مجموعه سعدآباد

مجموعه سعدآباد ریشه‌هایی در دوره قاجار دارد و هسته اولیه آن توسط رضاخان سردار سپه خریداری شد. این مجموعه با پیوند ۵۳ باغ شکل گرفت. عمارت علی‌خان والی نیز هم‌زمان با قدرت گرفتن سردار سپه به تملک رضاخان درآمد و سپس ساخت کاخ سبز، نخستین بنای اختصاصی او، آغاز شد. معمار مشهور کاخ سبز، استاد «جعفر کاشی» بوده است. کاخ سبز در موقعیتی مشرف به تهران و شمیران قرار دارد و الگوی باغ ایرانی در طراحی آن مشهود است.

با همکاری معمارانی چون استاد «جعفر کاشی» و «استاد حسین»، سردر مجموعه نیز با ظرافت معمارانه خاصی طراحی شد تا اختلاف زاویه بین عمارت علی‌خان والی و کاخ سبز را پنهان کند.

توسعه سعدآباد در دوران پهلوی

پس از قدرت‌گرفتن رضاشاه، ساختمان‌های دیگری نیز توسط معمارانی از جمله «وارتان» به مجموعه افزوده شدند. از جمله این بناها می‌توان به کاخ فوزیه (موزه هدایا)، کاخ سفید و کاخ‌های متعدد برای اعضای خانواده سلطنتی اشاره کرد. رضاشاه فرزندان خود را موظف به سکونت در این مجموعه کرده بود.

در ادامه توسعه، با نقش پررنگ‌تر آقای «لرزاده»، میدان دربند برای ورودی شمالی کاخ‌های شرقی طراحی شد. همچنین ساختمان وزارت دربار (کاخ اسود سابق، موزه هنرهای ملی فعلی) در دوره رضاشاه به مجموعه اضافه شد.

در دوره محمدرضاشاه نیز الحاقات مهمی صورت گرفت، از جمله کاخ فریده دیبا، کاخ ولیعهد (کاخ بستان) که ناتمام ماند و کاخ مادر شاه که امروزه محل تشریفات ریاست‌جمهوری است.

ارزش‌های طبیعی سعدآباد

علاوه بر ارزش‌های تاریخی، مجموعه سعدآباد دارای ارزش‌های طبیعی مهمی نیز هست. بخشی از رودخانه دربند با بستر طبیعی خود در این مجموعه قرار دارد. همچنین یک پارک جنگلی مصنوعی و بخش‌های بکر و دست‌نخورده مانند «دره جنی» که از آخرین جنگل‌های طبیعی تهران محسوب می‌شود، در سعدآباد وجود دارد. ۱۴ رشته قنات و چندین چشمه نیز نقش حیاتی در تداوم حیات این باغ ایفا کرده‌اند.

این مجموعه حاصل پیوند آبادی‌های مختلفی چون دربند، ترش‌محله و جعفرآباد است که ساختار طبیعی منطقه را حفظ کرده و سعدآباد را به یک مجموعه طبیعی-تاریخی منحصربه‌فرد تبدیل کرده است.

اهمیت تاریخی و فرهنگی

سعدآباد از نظر تاریخی محل رفت‌وآمد سران کشورها و رویدادهای مهم بین‌المللی، از جمله نشست‌های مرتبط با پایان جنگ جهانی دوم، بوده است. این مجموعه میزبان مقامات خارجی و تشریفات رسمی دربار پهلوی نیز بوده است. از نظر فرهنگی، سعدآباد گنجینه‌ای غنی از آثار هنری ایرانی و خارجی را در خود جای داده که نیازمند پژوهشی مستقل است. سعدآباد به عنوان یک میراث ملی و شهری، در میان توسعه شهری تهران، از اهمیت ویژه‌ای برای حفاظت برخوردار است.

اقدامات ضروری پس از آسیب

برای رسیدگی به آسیب‌های وارده، چند گام اساسی ضروری است:

• مستندسازی دقیق: ثبت علمی و فنی وضعیت موجود.
• آسیب‌شناسی کامل: ارزیابی پایداری سازه‌ها و تدوین برنامه پایش.
• اجرای اقدامات حفاظتی و مرمتی اضطراری.
• انجام مرمت اصولی: در یک بازه زمانی مشخص و با استفاده از استادکاران ماهر.