حضور نظامی آمریکا در خلیج فارس؛ ناکارآمدی و نیاز به بازنگری استراتژیک

حضور گسترده نظامی ایالات متحده در منطقه استراتژیک خلیج فارس، که دهه‌ها به عنوان ستون فقرات سیاست امنیتی واشنگتن در خاورمیانه شناخته می‌شد، اکنون بیش از هر زمان دیگری با پرسش‌های جدی روبرو است. این حضور که با هدف بازدارندگی رقبا، به ویژه ایران، و دفاع از کشورهای میزبان شکل گرفته بود، در مواجهه با تحولات اخیر منطقه، کارایی خود را از دست داده و حتی به عاملی برای افزایش آسیب‌پذیری متحدان آمریکا تبدیل شده است.

ریشه‌های یک سیاست و چالش‌های نوین

سیاست امنیتی آمریکا در خلیج فارس بر این فرض استوار بود که استقرار پیش‌دستانه نیروهای نظامی می‌تواند از بروز درگیری جلوگیری کرده و در صورت لزوم، پاسخ قاطعی به تهدیدات ارائه دهد. با این حال، گزارش «موسسه کشورداری مسئولانه کویینسی» نشان می‌دهد که این فرضیه در عمل با چالش‌های عمده‌ای مواجه شده است. مجموعه‌ای از حملات و تهدیدات متقابل از سوی ایران علیه زیرساخت‌های حیاتی منطقه، به وضوح نشان داده است که وعده‌های امنیتی آمریکا با واقعیت‌های میدانی همخوانی ندارد.

اندیشکده کویینسی استدلال می‌کند: «تداوم این الگوی امنیتی بیش از آنکه ناشی از کارآمدی راهبردی باشد، نتیجه نوعی انفعال نهادی و ادامه سیاست‌های قدیمی است.»

شبکه گسترده پایگاه‌های نظامی آمریکا

ایالات متحده دارای شبکه‌ای وسیع از پایگاه‌های نظامی در سراسر خلیج فارس است که هر یک نقش عملیاتی خاصی ایفا می‌کنند:

• بحرین: مقر ناوگان پنجم نیروی دریایی آمریکا، یکی از مهم‌ترین مراکز عملیات دریایی.
• قطر: پایگاه هوایی العدید، بزرگ‌ترین تأسیسات نظامی آمریکا در منطقه و مقر فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا.
• امارات متحده عربی: پایگاه هوایی الظفره، برای مأموریت‌های اطلاعاتی، شناسایی و استقرار جنگنده‌های پیشرفته.
• کویت: کمپ عریفجان، کمپ بوهرینگ، پایگاه هوایی علی السالم و پایگاه احمد الجابر، میزبان هزاران نیروی نظامی و پیمانکار آمریکایی.
• عربستان سعودی: پایگاه‌هایی مانند شاهزاده سلطان، برای پشتیبانی از عملیات دفاع هوایی و موشکی.

این شبکه، یکی از گسترده‌ترین سامانه‌های استقرار نظامی پیشرفته آمریکا در جهان محسوب می‌شود که هدف آن ایجاد بازدارندگی چندلایه از طریق توان دریایی، هوایی و زمینی است.

ناهماهنگی با تهدیدات نامتقارن

برتری نظامی متعارف آمریکا، که این ساختار بر آن استوار است، در مواجهه با شیوه‌های نوین و نامتقارن ایران به چالش کشیده شده است. ایران با استفاده از ابزارهایی نظیر پهپادها، موشک‌های کروز و شبکه‌های نیابتی، توانسته راه‌هایی برای دور زدن این برتری پیدا کند.

نمونه‌های شکست بازدارندگی:

• حملات به زیرساخت‌های نفتی: حملات سال ۲۰۱۹ به تأسیسات نفتی عربستان سعودی، که به ایران نسبت داده شد، نشان داد که حتی تأسیسات به شدت محافظت‌شده نیز می‌توانند هدف قرار گیرند. این حملات، با وجود حضور گسترده نیروهای آمریکایی و سامانه‌های دفاعی پیشرفته، بخش قابل توجهی از عرضه جهانی نفت را مختل کرد و واکنش آمریکا نیز محدود و عمدتاً دفاعی بود.
• آسیب‌پذیری پایگاه‌های هوایی: پایگاه‌های هوایی مانند العدید در قطر و الظفره در امارات، که در برد پهپادها و موشک‌های ایران قرار دارند، همچنان در معرض حملات ارتفاع پایین و دشوار برای شناسایی هستند.
• تبدیل پایگاه‌های زمینی به اهداف: پایگاه‌هایی مانند کمپ عریفجان و علی السالم در کویت یا شاهزاده سلطان در عربستان سعودی، به جای آنکه سپر امنیتی باشند، به اهداف بالقوه تبدیل شده‌اند. تصاویر ماهواره‌ای نشان می‌دهند برخی از این تأسیسات در نتیجه حملات اخیر غیرقابل استفاده شده‌اند.

وابستگی ساختاری و نیاز به بازنگری

با وجود این آسیب‌پذیری‌ها، کشورهای خلیج فارس به سادگی نمی‌توانند حضور نظامی آمریکا را محدود کنند. این امر ناشی از وابستگی ساختاری و محدودیت‌های سیاسی است؛ بسیاری از ساختارهای دفاعی این کشورها با سامانه‌های آمریکایی ادغام شده و همکاری‌های گسترده‌ای با واشنگتن دارند. همچنین، حضور نیروهای آمریکایی برای برخی دولت‌های منطقه نوعی پشتوانه سیاسی محسوب می‌شود.

با این حال، اندیشکده کویینسی معتقد است که ادامه وضعیت کنونی دشوار خواهد بود و زمان بازنگری راهبردی فرا رسیده است. این بازنگری می‌تواند شامل کاهش خطرات، اتخاذ رویکردی متوازن‌تر مبتنی بر کاهش تنش، تنوع در روابط امنیتی و اتکای بیشتر به ظرفیت‌های داخلی باشد.