آیا درگیری خاورمیانه به جنگ جهانی سوم تبدیل می‌شود؟ تحلیل کارشناسان

بیش از یک ماه از آغاز درگیری نظامی بین آمریکا و اسرائیل با ایران می‌گذرد و نگرانی‌ها در مورد گسترش این بحران در خاورمیانه به یک درگیری جهانی رو به افزایش است. این جنگ نه تنها ایران، بلکه بیش از دوازده کشور و منطقه دیگر از جمله امارات متحده عربی، عراق، بحرین، کویت، عربستان سعودی، عمان، جمهوری آذربایجان، کرانه غربی اشغالی، قبرس، سوریه، قطر و لبنان را تحت تأثیر قرار داده است.

با توجه به ابعاد گسترده این درگیری، بسیاری این پرسش را مطرح می‌کنند که آیا جهان در آستانه یک جنگ تمام‌عیار جهانی دیگر قرار دارد؟

چگونه یک درگیری به جنگ جهانی تبدیل می‌شود؟

مارگارت مک‌میلان، استاد بازنشسته تاریخ بین‌الملل در دانشگاه آکسفورد، با اشاره به جنگ جهانی اول، توضیح می‌دهد که جنگ‌ها اغلب نه از روی برنامه‌ریزی دقیق، بلکه بر اثر عوامل تصادفی و برآوردهای اشتباه آغاز می‌شوند. او ترور فرانتس فردیناند در سال ۱۹۱۴ را نمونه‌ای از این رویدادها می‌داند که زنجیره‌ای از ائتلاف‌ها را فعال کرد و اروپا را به یک فاجعه جهانی کشاند.

جو مایولو، استاد تاریخ بین‌الملل در کینگز کالج لندن، جنگ جهانی را درگیری‌ای تمام‌عیار تعریف می‌کند که همه قدرت‌های بزرگ در آن درگیر باشند. او اشاره می‌کند که در جنگ جهانی اول، قدرت‌های اروپایی و در جنگ جهانی دوم، ایالات متحده، ژاپن و چین نیز حضور داشتند.

دیدگاه‌های متفاوت درباره گسترش درگیری

در حالی که بسیاری تنش‌های کنونی در خاورمیانه را منطقه‌ای می‌دانند، ولودیمیر زلنسکی، رئیس‌جمهور اوکراین، معتقد است که ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، عملاً جنگ جهانی سوم را آغاز کرده است. او تأکید می‌کند که تنها راه مقابله با پوتین، اعمال فشار شدید نظامی و اقتصادی است.

خطرات احتمالی گسترش

خانم مک‌میلان هشدار می‌دهد که ایران یا متحدانش مانند حوثی‌ها در یمن، می‌توانند با هدف قرار دادن مسیرهای کشتیرانی یا بستن تنگه هرمز، پیامدهای جهانی ایجاد کرده و عرضه انرژی را مختل کنند. دخالت آمریکا نیز سطح خطر را افزایش می‌دهد، زیرا حتی کشورهای غیرمستقیم درگیر نیز از نظر اقتصادی یا راهبردی تحت تأثیر قرار می‌گیرند.

او همچنین به این نکته اشاره می‌کند که درگیری در یک منطقه می‌تواند فرصت‌هایی را در نقاط دیگر ایجاد کند؛ مثلاً چین ممکن است مشغول بودن غرب را فرصتی برای اقدام علیه تایوان ببیند، یا روسیه اقدامات خود را در اوکراین تشدید کند.

چرا چین و روسیه ممکن است دخالت نکنند؟

آقای مایولو معتقد است که درگیری در سطح منطقه‌ای باقی خواهد ماند و چین و روسیه وارد جنگ نخواهند شد. او تأکید می‌کند که تصور حمله فوری چین به تایوان در صورت هرگونه درگیری جهانی، بی‌اساس است و هیچ تمایلی از سوی چین یا روسیه برای دخالت مستقیم در یک جنگ جهانی وجود ندارد.

به گفته او، مشغول بودن آمریکا در خاورمیانه، از نظر منافع راهبردی گسترده‌تر، برای چین بسیار مهم‌تر از نوسانات قیمت نفت است.

نقش رهبران در آغاز و پایان جنگ‌ها

خانم مک‌میلان می‌گوید تاریخ نشان داده که جنگ‌ها اغلب به دلیل غرور، از دست رفتن حیثیت یا ترس از دشمنان آغاز شده‌اند. او تأکید می‌کند که رهبران می‌توانند مسیر رویدادها را شکل دهند. ژرژ کلمانسو، نخست‌وزیر فرانسه در جنگ جهانی اول، گفته بود «برقراری صلح از آغاز جنگ دشوارتر است.»

او به پوتین اشاره می‌کند که «به وضوح در تلاش برای حمله به اوکراین اشتباه بزرگی مرتکب شده است.» وزارت دفاع بریتانیا تخمین می‌زند که روسیه در این جنگ بیش از ۱.۲۵ میلیون کشته و زخمی داشته است. رهبرانی که از پذیرش شکست خودداری می‌کنند، می‌توانند درگیری‌ها را طولانی‌تر و عمیق‌تر کنند، مانند آدولف هیتلر که حتی با شکست اجتناب‌ناپذیر، به جنگ ادامه داد.

مسیرهای کاهش تنش

خانم مک‌میلان بر اهمیت دیپلماسی برای کاهش تنش تأکید می‌کند: «باید طرف مقابل را بشناسید و با او در ارتباط باشید.» او به بهبود ارتباطات میان طرف‌ها در مراحل پایانی جنگ سرد اشاره می‌کند که ناتو نیز در آن نقش داشت.

وجود سلاح‌های هسته‌ای نیز همواره یک عامل مهم در سیاست‌های کاهش تنش است. آقای مایولو نیز با این نظر موافق است که باید این واقعیت پذیرفته شود که ادامه جنگ برای هیچ یک از طرف‌ها «نتیجه مطلوبی» به همراه نخواهد داشت.

او می‌گوید: «باید نوعی توافق برای رفع تحریم‌ها، ترتیبات امنیتی و درکی از جایگاه ایران در سیاست جهانی شکل بگیرد.» تنها از طریق میانجی‌گری است که قدرت‌های درگیر می‌توانند جنگ را به آتش‌بس و سپس به یک توافق پایدارتر تبدیل کنند.