جنگ در منطقه و تغییر مسیرهای تجاری ایران: چالش‌ها و فرصت‌ها

پیامدهای جنگ بر تجارت بین‌المللی ایران

تجارت جهانی، به ویژه حمل‌ونقل دریایی که بیش از ۸۰ درصد مبادلات بین‌المللی را شامل می‌شود، رکن اصلی اقتصاد کشورهاست. ایران با دسترسی قابل‌توجه به آب‌های بین‌المللی، از مزیت‌های حمل دریایی مانند هزینه پایین و ظرفیت بالا بهره‌مند است. با این حال، تشدید تنش‌های جنگی در منطقه می‌تواند الگوی تجارت کشور را دستخوش تغییرات اساسی کند و نیاز به راهکارهای مقابله‌ای را برجسته سازد.

مسیرهای جایگزین برای مقابله با اختلال در تجارت

علی امامی، مدیرکل دفتر خدمات آماد سازمان توسعه تجارت، با اشاره به ضرورت تغییر در روش تأمین کالا و لجستیک آن در شرایط کنونی، دو مسیر اصلی جایگزین را برای واردات و صادرات کالا به ایران معرفی کرد:

• مسیر ترکیه: بنادر مرسین در دریای مدیترانه و ترابزون در دریای سیاه، می‌توانند نقش مؤثری در انتقال زمینی کالا به ایران ایفا کنند. تمهیدات لازم برای این جابه‌جایی دیده شده، اما هنوز به صورت جدی مورد استفاده قرار نگرفته است.
• مسیر پاکستان: بنادر گوادر در کرانه دریای عمان و کراچی در ساحل اقیانوس هند نیز ظرفیت‌های مهمی برای تبادل تجاری با ایران محسوب می‌شوند. بندر گوادر به دلیل فاصله زمینی نزدیک‌تر، از مزیت بالاتری برخوردار است.

امامی همچنین به خط ریلی چین به بندر آکتائو قزاقستان اشاره کرد که می‌تواند نیازمندی‌های صنعتی ایران، از جمله تجهیزات و قطعات الکترونیک را تأمین کند.

در حال حاضر دریای عمان و تنگه هرمز برای انتقال کالا به سمت ایران امن است و امکان تبادلات تجاری از این منطقه وجود دارد. با این وجود، مسیرهای جایگزین در صورت ضرورت می‌توانند بخشی از نیازهای تجاری کشور را تأمین کنند.

مدیرکل دفتر خدمات آماد تأکید کرد که استفاده از این مسیرهای جایگزین چالش‌هایی از جمله نیاز به کامیون‌های با استاندارد بین‌المللی و افزایش شدید هزینه‌های لجستیک را به همراه دارد. او افزود که در طول بیش از یک ماه گذشته، هیچ‌یک از مبادی مرزی ایران با چالش مواجه نبوده و تجارت ادامه دارد. همچنین، مجوزهای سهل‌گیرانه‌ای از طریق شورای امنیت ملی و همکاری گمرک، وزارت راه، استاندارد و بهداشت، فرآیند ترخیص کالا را تسهیل کرده است.

در خصوص کالاهای متوقف شده ایران در بندر جبل علی، امامی اظهار داشت که این بندر در گذشته یکی از پشتیبان‌های اصلی ورود کالا در شرایط تحریم بود، اما اکنون این رابطه متوقف شده و راهکارهایی برای ورود این کالاها در دست بررسی است.

مزیت‌های تجارت دریایی و نقش بندر چابهار

مجتبی بهاروند، فعال صنعت لجستیک، در ارزیابی فرآیند تجارت خارجی کشور در شرایط کنونی، مسیرهای جایگزین را بر اساس مبدأ کالاها تشریح کرد:

• کالاهای اروپایی: مسیر ترکیه به عنوان جایگزین پیشنهاد می‌شود.
• کالاهای چینی: می‌توان از ظرفیت قزاقستان و مرز زمینی سرخس بهره گرفت.
• کالاهای شرق آسیا (چین، هند و ...): در شرایط عادی از طریق امارات وارد می‌شدند، اما اکنون می‌توان از ظرفیت عمان و بندر چابهار استفاده کرد.

بهاروند تأکید کرد که در حال حاضر تنگه هرمز برای کشتی‌های ایرانی و کشورهای غیرمتخاصم مورد استفاده قرار می‌گیرد و امید است این مسیر همچنان امن بماند. او همچنین به پتانسیل بالای بندر چابهار اشاره کرد که با وجود ظرفیت‌های حمل دریایی، در سال‌های گذشته مورد بی‌مهری قرار گرفته است.

در صورت تشدید تنش در تنگه هرمز، می‌توان از ظرفیت بندر چابهار بهره بیشتری گرفت. کالاهای وارداتی از کشورهای شرق آسیا می‌توانند از طریق دریای عمان به بندر چابهار وارد کشور شوند که از نظر اقتصادی به مراتب مقرون‌به‌صرفه‌تر از حمل‌ونقل زمینی است.

این فعال صنعت لجستیک افزود که از زمان شروع جنگ در اسفند ماه، هر کانتینر کالای ترانزیتی مشمول ۱۶۰۰ تا ۲۰۰۰ دلار هزینه اضافی شده که به بیمه‌های جنگی و کرایه‌های حمل در شرایط جنگی مربوط می‌شود.