جنگ در اطراف ایران، بحران غذایی و افزایش هزینه‌ها در آسیای مرکزی

هشدار سازمان ملل و اختلال در کریدورهای تجاری

سازمان ملل متحد با نگرانی هشدار داده است که این بحران، یکی از مهم‌ترین کریدورهای تجاری جهان برای تأمین انرژی و کشاورزی را مختل کرده است. تنگه هرمز، مسیر اصلی عبور بخش بزرگی از تجارت جهانی کود است و کاهش ترافیک کشتیرانی در این منطقه، عرضه را محدود و قیمت‌ها را به شدت افزایش داده است. علاوه بر این، افزایش هزینه‌های سوخت، فشار قیمتی قابل توجهی بر کشاورزان و شبکه‌های حمل‌ونقل وارد می‌کند.

• کود و سوخت: از بالاترین هزینه‌های کشاورزی هستند.
• تأثیر بر حاشیه سود: حتی افزایش اندک این هزینه‌ها می‌تواند به سرعت حاشیه سود کشاورزان را کاهش دهد.
• انتقال به مصرف‌کننده: این افزایش هزینه‌ها در نهایت به قیمت‌های خرده‌فروشی سرایت می‌کند.

آسیای مرکزی در کانون آسیب

منطقه آسیای مرکزی به دلیل وابستگی شدید به سوخت و کود وارداتی و همچنین مسیرهای حمل‌ونقل طولانی و چندمرحله‌ای، به ویژه در معرض این تغییرات هزینه‌ای قرار دارد. هرگونه افزایش هزینه در هر نقطه از این زنجیره، پیش از رسیدن کالاها به بازار، به صورت انباشته خود را نشان می‌دهد.

ممنوعیت صادرات ایران و پیامدهای آن

لایه دوم فشار ناشی از اقدامات اقتصادی ایران است. حدود یک ماه پیش، تهران به عنوان بخشی از تدابیر اقتصادی زمان جنگ، ممنوعیت صادرات محصولات غذایی را اعمال کرد. گزارش‌ها از تاجیکستان حاکی از آن است که این اقدام می‌تواند بر موجودی و قیمت کالاهایی نظیر لبنیات، شکر، میوه و ادویه‌جات، به ویژه در بازارهای عمده‌فروشی و خرده‌فروشی تأثیر بگذارد.

ایران اگرچه تأمین‌کننده غالب نیست، اما در بازارهای خاصی نقش مهمی ایفا می‌کند. تاجیکستان نمونه بارز این وضعیت است که در سال‌های اخیر روابط اقتصادی خود با ایران را در صنعت و حمل‌ونقل گسترش داده است.

تجارت بین دو کشور به طور پیوسته رشد کرده و کالاهای ایرانی به طور گسترده در زنجیره‌های تأمین خرده‌فروشی تاجیکستان حضور دارند. این رشد، بخشی از یک روند گسترده‌تر در روابط اقتصادی ایران با آسیای مرکزی است که در برنامه‌های تجاری جدید و ابتکارات دوجانبه نمود یافته است. قزاقستان و ایران نیز در حال مذاکره برای افزایش گردش مالی تجاری تا ۳ میلیارد دلار هستند که نشان‌دهنده افزایش استفاده از مسیرها و زیرساخت‌های بندری دریای خزر است که اکنون در معرض تهدید قرار گرفته‌اند.

تأثیر جنگ بر حمل‌ونقل هوایی و زمینی

حمل‌ونقل، لایه سوم فشار را اضافه می‌کند. با افزایش خطرات در سراسر خاورمیانه، خطوط هوایی و اپراتورهای حمل‌ونقل بار از بخش‌های بزرگی از حریم هوایی ایران و مسیرهای اطراف آن اجتناب می‌کنند. این امر منجر به تغییر مسیرها و افزایش هزینه‌ها در زنجیره‌های تأمین می‌شود. مقامات ایمنی هوانوردی اروپا بولتن‌هایی در مورد مناطق درگیری منتشر کرده و شرکت‌های هواپیمایی نیز بر اساس این هشدارها، مسیرهای خود را تغییر داده‌اند.

• افزایش مصرف سوخت: تغییر مسیرها، مصرف سوخت را بالا می‌برد.
• طولانی شدن زمان سفر: زمان سفر و تحویل کالاها افزایش می‌یابد.
• افزایش هزینه‌های بیمه: خطرات بیشتر به معنای افزایش هزینه‌های بیمه است.

این افزایش‌ها بر بار و مسافران تأثیر می‌گذارد و در بلندمدت، هزینه‌های لجستیکی بالاتر، قیمت کالاهای وارداتی از جمله مواد غذایی را افزایش خواهد داد.

در خشکی نیز همین الگو قابل مشاهده است. با غیرقابل پیش‌بینی شدن مسیرهای جنوبی، بار بیشتری به سمت کریدور میانی (مسیر حمل‌ونقل بین‌المللی ترانس خزر) که از آسیای مرکزی، دریای خزر و از طریق قفقاز جنوبی به سمت اروپا می‌گذرد، تغییر مسیر می‌دهد. این کریدور با جذب همزمان چندین شوک و افزایش حجم، در معرض خطر افزایش بیشتر هزینه‌ها قرار دارد.

قزاقستان گزارش می‌دهد که حجم کالاها در امتداد این کریدور در سال‌های اخیر به شدت افزایش یافته، اما ظرفیت همچنان نامتوازن است. ارزیابی سازمان همکاری و توسعه اقتصادی، ازدحام، تنگناهای بندری و تأخیر در نقاط کلیدی مسیر، از جمله آکتائو و کوریک را شناسایی کرده است. بانک اروپایی بازسازی و توسعه نیز به نیاز به افزایش ظرفیت جابجایی در بنادر دریای خزر برای مدیریت تقاضای رو به افزایش اشاره دارد.

تأثیرات نامتقارن در منطقه

این محدودیت‌ها در سراسر زنجیره‌های تأمین آسیای مرکزی، جایی که هر انتقال بین راه‌آهن، بندر و جاده، هزینه و تأخیر را افزایش می‌دهد، تشدید می‌شوند. با این حال، تأثیر آن در سراسر منطقه یکسان نیست.

در تاجیکستان، امامعلی رحمان، رئیس‌جمهور این کشور، به طور مستقیم به افزایش قیمت‌ها اذعان کرد و گفت: «طبق تحلیل کارشناسان، در نتیجه وقایع اخیر در جهان و همچنین تغییرات اقلیمی و اثرات نامطلوب آن، قیمت مواد غذایی امسال با نرخ بی‌سابقه‌ای افزایش خواهد یافت.» این اعترافی غیرمعمول در سیستمی است که به ندرت به چنین مسائلی با این صراحت پرداخته می‌شود.

آسیای مرکزی پیش از این نیز با فشارهای مشابهی روبه‌رو بوده است. اختلالات در بازارهای جهانی غلات و کود در سال ۲۰۲۲، قیمت‌ها را در سراسر منطقه افزایش داد و دولت‌ها را به سمت اعمال کنترل‌های صادراتی، یارانه‌ها و سایر اقدامات برای تثبیت عرضه سوق داد.

در نهایت، جنگ پیرامون ایران، آسیای مرکزی را از غذا محروم نمی‌کند، بلکه سیستمی را که آن را تأمین می‌کند، گران‌تر و پیچیده‌تر کرده و در معرض شوک‌های بیشتر قرار می‌دهد.