حملات به شرکت‌های فولادی؛ ضربه‌ای به ستون‌های اقتصادی و نظامی ایران

ابعاد حملات و دلایل احتمالی

تحلیل‌ها در خصوص دلایل این حملات متفاوت است. تایمز اسرائیل علت این حملات را «اثر اقتصادی» بر ایران دانسته است. همچنین، گزارش‌هایی مبنی بر ارتباط بخشی از تولیدات این شرکت‌ها با زنجیره تأمین صنایع دفاعی ایران مطرح شده است. یک مدیر شرکت فولاد مبارکه اظهار داشت: «به نظر می‌رسد هدف حمله بیشتر نظامی باشد تا اقتصادی، هرچند اثر اقتصادی گسترده‌ای دارد. شرکت‌های فولادی قراردادهای مهمی با بخش‌های نظامی مانند صنایع دفاع و سپاه داشتند و برای آنها تجهیزات مهم نظامی تولید می‌کردند. این حمله تاثیر زیادی بر تولید تجهیزات نظامی در بلندمدت می‌گذارد.»

در مجموع، هدف قرار گرفتن صنعت فولاد، نه تنها به معنای اختلال در یک بخش اقتصادی، بلکه نشانه‌ای از آسیب‌پذیری یکی از زیرساخت‌های حیاتی ایران در شرایط جنگی است. این موضوع پیامدهای خود را به سرعت در تولید، صادرات، اشتغال و ادامه جنگ نمایان کرده و حتی ممکن است وابستگی ایران به فولاد چین را افزایش دهد.

فولاد مبارکه اصفهان: ستون اقتصاد و چالش‌های زیست‌محیطی

شرکت فولاد مبارکه اصفهان، به عنوان بزرگترین تولیدکننده فولاد در منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا، سهمی در حدود یک درصد از تولید ناخالص داخلی ایران دارد که نشان‌دهنده اهمیت راهبردی این مجموعه در اقتصاد ملی است. مطابق صورت‌های مالی منتهی به اسفند ۱۴۰۳، فولاد مبارکه به طور مستقیم و غیرمستقیم بین ۱۲ هزار تا ۲۳ هزار نفر را به کار گرفته است.

نقش حیاتی در صنایع پایین‌دستی

فولاد مبارکه به عنوان شرکت مادر یک هلدینگ بزرگ با بیش از ۱۲۰ شرکت زیرمجموعه، تامین‌کننده مواد اولیه برای بیش از ۳۰۰۰ کارخانه و کارگاه در کشور است. این شرکت حدود ۷۰ تا ۸۰ درصد ورق‌های فولادی مورد نیاز خودروسازان بزرگی چون ایران‌خودرو و سایپا را تامین می‌کند.

بر اساس داده‌های عملیاتی، فولاد مبارکه در سال گذشته حدود ۸.۷ میلیون تن محصول فروخت که ۷.۳ میلیون تن آن در بازار داخلی عرضه و ۱.۴ میلیون تن صادر شد. از منظر مالی، فروش این شرکت در سال ۱۴۰۳ به حدود ۲۷۶ هزار میلیارد تومان و سود ناخالص آن به حدود ۹۶ هزار میلیارد تومان رسید.

مالکیت و حواشی

دولت، از طریق سازمان توسعه و نوسازی معادن و صنایع معدنی ایران (ایمیدرو) و نهادهای وابسته، اصلی‌ترین سهامدار فولاد مبارکه است. با این حال، فعالیت این شرکت همواره با حواشی همراه بوده است. در سال ۱۴۰۰، گزارش تحقیق و تفحص مجلس از تخلفاتی به ارزش حدود ۹۲ هزار میلیارد تومان در این شرکت خبر داد که شامل سوءاستفاده از موقعیت، قراردادهای صوری و غیرشفاف، پرداخت‌های غیرقانونی و خویشاوندسالاری بود.

چالش‌های زیست‌محیطی

فولاد مبارکه اصفهان سال‌ها یکی از بزرگترین مصرف‌کنندگان آب زاینده‌رود بوده و نقش مهمی در خشک شدن این رودخانه و بحران آب اصفهان ایفا کرده است. همچنین، این شرکت به دلیل آلودگی هوا و افزایش ذرات معلق، بارها از سوی سازمان حفاظت محیط زیست اخطار و جریمه شده است. برای بسیاری از مردم اصفهان، فولاد مبارکه نماد تعارض توسعه صنعتی و حفظ محیط زیست است.

فولاد خوزستان: دومین قطب فولاد و نفوذ سپاه

شرکت فولاد خوزستان، به عنوان دومین قطب تولید فولاد در ایران و از مهمترین صادرکنندگان محصولات فولادی، جایگاهی راهبردی دارد. این شرکت به طور مستقیم و غیرمستقیم برای حدود ۱۵ هزار نفر اشتغال ایجاد کرده است.

در نیمه نخست سال ۱۴۰۴، با وجود محدودیت‌های انرژی، فولاد خوزستان نزدیک به ۵ میلیون تن تولید داشت که بخش قابل توجهی از آن صادر شد. صادرات این شرکت در سال ۱۴۰۴ نسبت به سال قبل رشد چشمگیر ۶۷.۲ درصدی و درآمد فروش آن حدود ۴۱ درصد افزایش یافته است.

افزایش ظرفیت تولید

ظرفیت تولید شمش فولادی فولاد خوزستان با راه‌اندازی خط تولید یک میلیون تنی فولادسازی شادگان در سال ۱۴۰۴، به حدود ۵ میلیون تن در سال افزایش یافته است.

ساختار مالکیتی و ارتباط با سپاه

در گذشته، «گروه توسعه اقتصادی یاس»، بازوی اقتصادی بنیاد تعاون سپاه، یکی از سهامداران اصلی فولاد خوزستان با حدود ۴۹ درصد سهام بود که در دی ۱۳۹۶ منحل شد. پس از انحلال، سهام این مجموعه به «گروه توسعه اقتصادی پایندگان» منتقل شد که برخی مدیران آن به عنوان نمایندگان بنیاد تعاون سپاه معرفی شده‌اند. منابعی نیز از قراردادهای مهم نظامی سپاه با فولاد خوزستان خبر داده‌اند که مالکیت و نفوذ نهادهای وابسته به سپاه در این شرکت‌ها را به موضوعی بحث‌برانگیز تبدیل کرده است.

جزئیات حملات و خسارات وارده

نخستین حمله به شرکت‌های فولادی در هفتم فروردین و دومین حمله در یازدهم فروردین رخ داد.

• حمله به فولاد مبارکه: در بعد از ظهر هفتم فروردین، بخش‌هایی از تاسیسات برق و کارگاه ناحیه فولادسازی فولاد مبارکه مورد اصابت قرار گرفت. این حمله یک کشته و ۱۶ مجروح برجای گذاشت. نیروگاه‌های ۹۱۴ و ۲۵۰ مگاواتی آسیب جدی دیدند که بر روند تولید تاثیر مستقیم داشت. در ۱۳ فروردین، مدیریت ارتباطات گروه فولاد مبارکه اعلام کرد که این مجتمع برای دومین بار در ۱۱ فروردین هدف حمله قرار گرفته و شدت حملات و حجم خسارات به حدی بوده که خطوط تولید آلیاژی و نیروگاه‌ها خسارات سنگینی دیده و تمامی خطوط تولید به طور کامل متوقف شده‌اند.
• حمله به فولاد خوزستان: هم‌زمان با حملات به فولاد مبارکه، مجتمع فولاد خوزستان نیز هدف حملات مشابهی قرار گرفت. گزارش‌ها حاکی از آن است که شدت خسارات در این مجموعه به حدی بوده که در پی اصابت مستقیم به زیرساخت‌های اصلی، تمامی خطوط تولید تخریب و فعالیت کارخانه به طور کامل متوقف شده است.

یکی از مدیران فولاد مبارکه اصفهان اظهار داشت: «بخش‌های برقی و تولیدی دو شرکت بیشترین خسارت را دیدند. هدف این بوده که تولید متوقف شوند. به همین دلیل به مهم‌ترین بخش‌های این دو شرکت خسارت زدند تا راه‌اندازی مجدد آن به آسانی صورت نگیرد. این حملات خسارت جانی بالایی نداشته اما خسارت مالی زیادی داشته است و تولید آنها به طور کامل متوقف شده که برای کل اقتصاد ایران اثر منفی زیادی دارد.»

اهمیت تعطیلی فولاد مبارکه و پیامدها

تعطیلی فولاد مبارکه اصفهان تنها توقف فعالیت یک کارخانه نیست، بلکه به منزله اختلال در یکی از گروه‌های اصلی صنعت ایران است. این شرکت تولیدکننده اصلی ورق‌های گرم، سرد، گالوانیزه و آلیاژی است که در صنایع کلیدی نقش حیاتی دارند.

تأثیر بر صنایع مختلف

• خودروسازی: شرکت‌هایی مانند ایران‌خودرو، سایپا، بهمن و مگاموتور وابستگی بالایی به محصولات فولاد مبارکه دارند. در صورت تداوم توقف تولید، خطوط بدنه و شاسی‌سازی خودروها ظرف یک تا دو هفته پس از اتمام ذخایر انبار، به طور کامل متوقف خواهند شد.
• لوازم خانگی: تولید محصولاتی مانند یخچال، ماشین لباسشویی و اجاق‌گاز که به ورق‌های سرد و گالوانیزه وابسته‌اند، به شدت تحت تاثیر قرار می‌گیرند.
• ساختمان و عمران: این بخش به طور گسترده‌ای به محصولات فولاد مبارکه وابسته است. تولید لوله، پروفیل، سازه‌های فلزی و پروژه‌های بزرگ دولتی و مسکن ملی با کمبود مواد اولیه و افزایش هزینه‌ها مواجه خواهند شد.
• نفت، گاز و پتروشیمی: اختلال در تأمین مواد اولیه برای ساخت خطوط انتقال، مخازن و سازه‌های دریایی می‌تواند به طور مستقیم زنجیره انرژی کشور را تحت تاثیر قرار دهد.

پیامدهای اقتصادی و اجتماعی

فولاد مبارکه حدود یک درصد از تولید ناخالص داخلی و بیش از ۴ درصد از تولید بخش صنعت را به خود اختصاص داده است. توقف صادرات این شرکت، به ویژه در شرایط جنگی، می‌تواند فشار مضاعفی بر بازار ارز وارد کرده و به افزایش نرخ ارز و تورم در کالاهای وارداتی دامن بزند. این اهمیت تا حدی است که صنعت فولاد ایران در سیاست‌های تحریمی آمریکا نیز به عنوان یکی از منابع تامین مالی دولت، هدف قرار گرفته است.

علاوه بر بیش از ۲۰ هزار شغل مستقیم، اشتغال حدود ۳۰۰ تا ۳۵۰ هزار نفر در زنجیره بالادستی و پایین‌دستی به فعالیت این مجموعه وابسته است. تعطیلی طولانی‌مدت می‌تواند به افزایش بیکاری و شکل‌گیری تنش‌های اجتماعی، به ویژه در استان اصفهان، منجر شود.

فولاد مبارکه همچنین یکی از بازیگران اصلی طرح انتقال آب از جنوب به فلات مرکزی ایران (پروژه ۸۰۵ کیلومتری) بوده که هدف آن کاهش برداشت صنایع از منابع آبی داخلی است.

در مجموع، تعطیلی فولاد مبارکه حتی در کوتاه‌مدت می‌تواند به سرعت به کاهش تولید، افزایش قیمت‌ها، اختلال در زنجیره تأمین و شکل‌گیری موجی از بی‌ثباتی در اقتصاد صنعتی ایران منجر شود. کارشناسان اقتصادی معتقدند که ایران برای جبران کسری فولاد، احتمالا به واردات گسترده از چین روی خواهد آورد که این به وابستگی بیشتر به این کشور منجر خواهد شد.