تالاب آق‌گل ملایر در انتظار بارش‌های بهاری؛ خشکی و تهدید حیات‌وحش

تاریخچه آبگیری و خشکسالی

تالاب آق‌گل ملایر که به عنوان یکی از غنی‌ترین آبگیرهای طبیعی غرب کشور شناخته می‌شود، آخرین بار در فروردین سال گذشته به مدت چهار ماه (۱۲۴ روز) آبگیری شد. این آبگیری پس از بارش‌های مناسب از اوایل اردیبهشت تا اواخر مردادماه صورت گرفت و پس از آن تالاب دوباره خشک شد. از اواسط سال ۱۳۹۹، خشکسالی به طور جدی دامنگیر آق‌گل شده است و بارش‌های زمستانی امسال نیز نتوانست تن خشک و ترک‌خورده آن را سیراب کند.

محیط زیست تاکید دارد که آق‌گل تالابی فصلی است و انتظار آبگیری مداوم از آن نمی‌رود. با این حال، جریان آب در رودخانه قره‌چای و هدایت روان‌آب‌ها و سیلاب‌ها به سمت تالاب می‌تواند به آبگیری آن کمک کند. تامین حقابه تالاب نیز می‌تواند دوره آبگیری را از چهار ماه به شش یا هفت ماه افزایش دهد.

موقعیت جغرافیایی و اهمیت زیست‌محیطی

تالاب طبیعی و فصلی آق‌گل در محدوده مرزی استان‌های همدان و مرکزی قرار دارد. این تالاب در فاصله ۳۰ کیلومتری شمال شرقی ملایر و ۲ کیلومتری جنوب شرقی اسلامشهر آق‌گل در شهرستان ملایر واقع شده است. آق‌گل در میان ۶ حوضه آبریز اصلی کشور، در حوضه آبریز فلات مرکزی و زیرحوضه رودخانه قره‌چای قرار گرفته که تامین‌کننده اصلی حقابه آن است.

این تالاب یک دریاچه فصلی آب شیرین است که در دشتی سیلابی و کم‌شیب واقع شده و پست‌ترین نقطه آن حدود ۱۶۴۰ متر از سطح دریا ارتفاع دارد. فصول آبگیری تالاب بسته به میزان بارندگی سالانه از اواخر آذرماه آغاز و تا اواسط خردادماه هر سال به پایان می‌رسد. عمق آب تالاب از صفر تا یک متر متغیر است و وسعت آن در سال‌های پرآبی به حدود ۱۵ کیلومتر مربع نیز می‌رسد و با پیشروی آب، جزیره‌هایی به ارتفاع ۶ متر نیز در آن ظاهر می‌شود.

در سال‌های پرآب، آق‌گل مامن و گذرگاه بیش از پنج هزار گونه پرنده آبزی و کنارآبزی از جمله مرغابی، غاز خاکستری، تنجه، انواع اردک، لک‌لک و حواصیل بوده است. آخرین باری که تالاب به مدت چهار ماه آبگیری شد، پرندگان مهاجر بخشی از مسیر خود را در آن سپری کرده و پرندگان بومی نیز در آن جوجه‌ریزی و تخم‌گذاری داشتند.

پیامدهای خشکی تالاب

خشک شدن تالاب آق‌گل تاثیرات گسترده و زنجیره‌واری بر تمامی ابعاد زندگی در منطقه گذاشته است. از جمله مهمترین این تاثیرات می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• نابودی تنوع زیستی: نابودی «فسیل زنده Triops Concriformis» و ۵۰ گونه جانوری و گیاهی، به معنای حذف دائمی بخشی از میراث ژنتیکی و تنوع زیستی کشور است.
• اختلال در مهاجرت پرندگان: خروج پرندگان مهاجر، شکافی در چرخه‌های زیستی مهاجرت ایجاد می‌کند.
• تشدید بحران‌های زیست‌محیطی: از بین رفتن کارکردهای حیاتی تالاب مانند کنترل سیلاب، جلوگیری از فرسایش خاک و تعدیل آب‌وهوا، منطقه را در برابر بلایای طبیعی آسیب‌پذیرتر کرده است.
• تهدید سلامت عمومی: بروز ریزگردها سلامت ساکنان منطقه را به خطر می‌اندازد.
• آسیب به اقتصاد و معیشت: تحت تاثیر قرار گرفتن کشاورزی منطقه و معیشت روستانشینان می‌تواند به بیکاری، فقر و مهاجرت اجباری منجر شود.
• تخریب پتانسیل گردشگری: از بین رفتن چشم‌اندازهای طبیعی و پتانسیل گردشگری منطقه، فرصت‌های توسعه اقتصادی پایدار را نیز نابود می‌سازد.

امید به بارش‌های بهاره

مهدی رضازاده، رئیس اداره حفاظت محیط زیست ملایر، اظهار امیدواری کرده است که با ادامه بارش‌های بهاره، تالاب آق‌گل آبگیری شود. وی با اشاره به بازدیدهای اخیر از تالاب، بیان کرد که هنوز آبی در آن جمع نشده و فقط رطوبت به سطح خاک رسیده است. رضازاده تاکید کرد که آق‌گل یکی از تالاب‌های فصلی مهم استان همدان است که چند سالی آبگیری آن به خوبی انجام نشده است.

او همچنین به اهمیت فرامنطقه‌ای این تالاب برای زمستان‌گذرانی و جوجه‌آوری پرندگان مهاجر اشاره کرد و گفت که نابودی آق‌گل، حلقه‌ای از زنجیره حیاتی پرندگان مهاجر را از بین خواهد برد. به گفته وی، حفاظت از تالاب تنها با مدیریت آب در کل حوضه آبریز آن و همکاری بین‌استانی ممکن است. بررسی امکان ارتقای وضعیت حفاظتی تالاب از «شکار ممنوع» به «منطقه حفاظت‌شده» نیز می‌تواند ضمانت اجرایی بیشتری برای حفظ آن ایجاد کند.

در حال حاضر، آبگیری تالاب آق‌گل در گرو بارش‌های بهاره است و امید می‌رود که سخاوت آسمان، تن خشک و ترک‌خورده این تالاب را سیراب کند.