تنگه هرمز؛ از آتش‌بس تا دگرگونی ژئوپلیتیک و اقتصاد جهانی

پس از 39 روز تنش و اختلال در یکی از حیاتی‌ترین گذرگاه‌های دریایی جهان، بامداد چهارشنبه خبر آتش‌بس میان آمریکا و ایران توسط دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، منتشر شد. این آتش‌بس که مشروط به بازگشایی تنگه هرمز و تسهیل عبور نفتکش‌هاست، نویدبخش بازگشت به وضعیت عادی در این آبراه است؛ با این حال، کارشناسان معتقدند که وضعیت تنگه هرمز هرگز به دوران پیش از درگیری‌ها باز نخواهد گشت.

اهمیت ژئوپلیتیکی و اقتصادی تنگه هرمز

تنگه هرمز، به عنوان شریان اصلی انتقال نفت و گاز خلیج فارس به بازارهای جهانی، در طول این 39 روز بیش از پیش اهمیت خود را به اثبات رساند. هرگونه وقفه در عبور کشتی‌ها از این مسیر، تأثیرات عمیقی بر قیمت انرژی، زنجیره‌های تأمین و اقتصاد جهانی خواهد داشت. ایران پس از تجربه درگیری و کنترل این تنگه، اکنون آن را نه صرفاً یک مسیر دریایی، بلکه یک ابزار ژئوپلیتیکی مهم می‌داند.

• افزایش قیمت نفت: با کاهش عبور و مرور، قیمت نفت به بیش از 120 دلار در هر بشکه رسید.
• دو برابر شدن قیمت بنزین: قیمت بنزین در آمریکا تقریباً دو برابر شد.
• بحران ال.ان.جی و کود شیمیایی: اختلال در عرضه ال.ان.جی و کودهای شیمیایی، قیمت‌ها را به شدت افزایش داد و امنیت غذایی شرق آسیا را تهدید کرد.

این رخدادها به ایران نشان داد که تنگه هرمز می‌تواند به عنوان اهرم فشاری در برابر حملات خارجی عمل کند. تهدید به محدودسازی یا کنترل این تنگه، هزینه‌های بالقوه‌ای برای قدرت‌های جهانی ایجاد می‌کند و این ریسک از این پس برای همیشه در محاسبات کسب‌وکارها لحاظ خواهد شد.

تغییر رویکرد کسب‌وکارها و اقتصاد جهانی

در پی این ناآرامی‌ها، بسیاری از کسب‌وکارها ممکن است تصمیم بگیرند وابستگی خود به کشورهای حاشیه خلیج فارس را کاهش دهند تا در صورت درگیری‌های آتی، از تبعات آن مصون بمانند. نشریه اکونومیست در این باره نوشت: «کسب‌وکارها با ریسک تازه‌ای روبه‌رو هستند، زیرا قیمت‌های انرژی اکنون بازتاب‌دهنده خطر دائمی درگیری است. شرکت‌ها باید وابستگی‌شان به اقتصادهای خلیج فارس را بررسی کنند که اعتبارشان در زمینه ثبات آسیب دیده است.»

این شوک انرژی می‌تواند ترکیب سبد انرژی جهانی را دگرگون کند و کشورها را به بازاندیشی در الگوهای تأمین انرژی وادار سازد. این وضعیت ممکن است منجر به دو سناریو شود:

• شتاب در گذار به انرژی‌های پاک: توسعه و استفاده از انرژی‌های تجدیدپذیر مانند باد و خورشید سرعت بیشتری می‌گیرد.
• بازگشت به سوخت‌های سنتی: برای جبران کمبودها، جهان به گزینه‌های کربن‌محور مانند زغال‌سنگ بازگردد.

گاردین نیز گزارش داد: «در پی جنگ و اختلال در مسیرهای حیاتی انرژی مانند تنگه هرمز، عرضه جهانی نفت و گاز با مشکل مواجه شده و بسیاری از کشورها به دنبال منابع جایگزین هستند. در چنین شرایطی، زغال‌سنگ به دلیل در دسترس بودن و هزینه کمتر، گزینه‌ای سریع برای تأمین انرژی محسوب می‌شود.» این نشریه افزود که موانعی مانند افزایش نرخ بهره و تورم جهانی، سرمایه‌گذاری در انرژی‌های پاک را دشوارتر کرده است.

تحولات اقتصادی در تنگه هرمز: حق عبور از کشتی‌ها؟

در طول جنگ، ایران ایده تعریف رژیم حقوقی جدیدی برای تنگه و دریافت حق عبور از نفتکش‌ها و کشتی‌های تجاری را مطرح کرد. بر اساس گزارش خبرگزاری آسوشیتدپرس، یک مقام مسئول در منطقه اعلام کرده است: «طرح آتش‌بس دو هفته‌ای شامل اجازه دادن به ایران و عمان برای گرفتن هزینه از کشتی‌هایی است که از تنگه هرمز عبور می‌کنند. ایران این اموال را در بازسازی استفاده خواهد کرد.»

این اقدام می‌تواند هم جنبه اعمال حاکمیت داشته باشد و هم به عنوان منبعی برای تأمین هزینه‌های بازسازی پس از جنگ مورد استفاده قرار گیرد. این رویکرد نشان‌دهنده تلاش برای تبدیل یک موقعیت جغرافیایی به یک ابزار اقتصادی-سیاسی چندمنظوره است.

دریافت حق عبور، متغیری جدید در محاسبات کسب‌وکارها خواهد بود و می‌تواند در بلندمدت گذرگاه‌های جهانی را تغییر داده و توسعه راه‌های جایگزین را سرعت بخشد. با این حال، باید توجه داشت که تنگه هرمز یک آبراه بین‌المللی است و کشورها معمولاً اجازه دریافت حق عبور از نفتکش‌ها را ندارند. پیامدهای این تصمیم و نحوه عملی شدن آن نیازمند بررسی دقیق است.

اعمال سیاست‌های جدید در تنگه هرمز پیامدهای مهمی برای جهان خواهد داشت. هرگونه محدودیت یا تغییر در وضعیت این تنگه به طور مستقیم بر جریان عرضه نفت اثر می‌گذارد و می‌تواند باعث افزایش شدید قیمت‌ها در بازار جهانی، تورم جهانی و بی‌ثباتی بازارهای مالی شود. نااطمینانی همیشگی در این گذرگاه، موجب افزایش تنش‌های ژئوپلیتیکی، حضور نظامی بیشتر قدرت‌ها در منطقه، اختلال در تجارت بین‌المللی و در نهایت توسعه راه‌های جایگزین خواهد شد. این مسائل نشان می‌دهد که درگیری در این منطقه، برای همیشه به عنوان یک ریسک‌فاکتور در تحلیل‌ها لحاظ می‌شود، مگر آنکه در یافتن جایگزین تسریع شود یا ثبات به این منطقه بازگردد.