بحران آب در تربت‌حیدریه: ضرورت مدیریت نوین و مشارکت مردمی برای بقای کشاورزی

مدیریت جامع آب؛ فراتر از صرفه‌جویی

مدیریت آب در بخش کشاورزی تنها به معنای صرفه‌جویی در مصرف نیست، بلکه مجموعه‌ای جامع از اقدامات برنامه‌ریزی شده را شامل می‌شود. این اقدامات از مطالعات دقیق منابع و مصارف آغاز شده و تا اجرای تکنیک‌های نوین آبیاری، اصلاح ساختار کشت متناسب با شرایط اقلیمی و منابع آبی منطقه، و همچنین توانمندسازی کشاورزان برای پذیرش و اجرای این رویکردها امتداد می‌یابد. این مدیریت جامع، نیازمند یکپارچگی در سیاست‌گذاری‌ها، همکاری بین‌بخشی میان نهادهای دولتی و خصوصی، و مهم‌تر از همه، جلب مشارکت فعال خود بهره‌برداران است.

وضعیت منابع آبی تربت‌حیدریه

احمدرضا محمودی، پژوهشگر بخش کشاورزی، زنگ خطر را در خصوص چالش‌های آبی منطقه به صدا درآورده و بر لزوم اقدامات فوری و هم‌افزایی دستگاه‌های اجرایی تأکید کرده است. شهرستان تربت‌حیدریه، به عنوان یکی از مهمترین شهرستان‌های خراسان رضوی، دارای ۱۱۸۲ منبع فعال و قابل بهره‌برداری است که شامل موارد زیر می‌شود:

• ۴۱۷ حلقه چاه عمیق و نیمه عمیق: این چاه‌ها بخش قابل توجهی از نیاز آبی کشاورزی را تأمین می‌کنند، اما برداشت‌های بی‌رویه از سفره‌های آب زیرزمینی، پیامدهای جبران‌ناپذیری چون افت شدید سطح آب، افزایش شوری و خشک شدن کامل این منابع را در پی خواهد داشت. مدیریت این منابع نیازمند نظارت دقیق، تعیین ظرفیت‌های برداشت مجاز و ترویج الگوی کشت کم‌آب‌بر است.
• ۵۲۹ رشته قنات: این شبکه‌های زیرزمینی میراث گران‌بهای گذشتگان و نمادی از دانش بومی مدیریت آب در مناطق خشک هستند. قنات‌ها علاوه بر تأمین آب، به حفظ رطوبت خاک و کاهش فرسایش کمک می‌کنند. با این حال، فرسودگی، رسوب‌گذاری و عدم لایروبی به موقع، کارایی بسیاری از آن‌ها را کاهش داده است. احیا و نگهداری از قنوات یک اولویت اساسی است.
• ۲۳۶ دهنه چشمه و رودخانه: این منابع سطحی ذخایر استراتژیک دیگری هستند که نیازمند مدیریت دقیق می‌باشند. اگرچه سهم کمتری در تأمین آب کشاورزی دارند، اما نقش آن‌ها در تغذیه سفره‌های زیرزمینی و تأمین آب در دوره‌های خاص، غیرقابل انکار است. خشکسالی‌های متوالی و تغییرات اقلیمی بر دبی این منابع تأثیر منفی گذاشته و ضرورت مدیریت جامع حوضه آبریز را بیش از پیش نمایان می‌سازد.

پتانسیل و چالش‌های کشاورزی تربت‌حیدریه

تربت‌حیدریه با دارا بودن ۹۸ هزار هکتار اراضی کشاورزی، شامل ۵۳ هزار هکتار اراضی آبی و حدود ۴۵ هزار هکتار اراضی دیم، از مناطق مستعد و مهم در تولیدات زراعی و باغی استان خراسان رضوی محسوب می‌شود. علیرضا قادری، معاون رئیس سازمان و مدیر جهاد کشاورزی تربت‌حیدریه، بر اهمیت این پتانسیل بالا و وابستگی عمیق اقتصاد منطقه به بخش کشاورزی تأکید کرده است.

• اراضی آبی (۵۳ هزار هکتار): این اراضی با دسترسی به منابع آب، امکان کشت محصولات متنوع و با ارزش افزوده بالاتر را فراهم می‌آورند، اما همین وابستگی به آب، این بخش را در برابر بحران کم‌آبی بسیار آسیب‌پذیر می‌سازد.
• اراضی دیم (۴۵ هزار هکتار): کشاورزی دیم به شدت به میزان بارش‌های سالانه وابسته است و در سال‌های کم‌بارش با ریسک بالایی همراه خواهد بود. انتخاب ارقام مقاوم به خشکی و اجرای عملیات حفظ رطوبت خاک در این اراضی از اهمیت حیاتی برخوردار است.

مدیر جهاد کشاورزی تربت‌حیدریه بر شناسایی دقیق مشکلات و مخاطرات موجود در حوزه آب و کشاورزی، ارائه راهکارهای عملیاتی و اجرایی، و ایجاد هم‌افزایی و هماهنگی مؤثر میان تمامی دستگاه‌های اجرایی مرتبط تأکید کرده است. او چالش‌های عمده‌ای چون خشکسالی‌های پی‌درپی، برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی، فرسایش خاک و ضرورت انطباق با تغییرات اقلیمی را برشمرد و بر لزوم اتخاذ رویکردهای نوین در مدیریت منابع و اصلاح الگوهای تولید تأکید کرد.

رویکرد مشارکتی در احیای دشت‌های بحرانی

مجتبی شجاعی، فرماندار ویژه شهرستان تربت‌حیدریه، با تأکید بر اهمیت تغییر پارادایم از مدیریت دستوری به مدیریت مبتنی بر مشارکت مردمی، ابراز امیدواری کرده است که این رویکرد، تربت‌حیدریه را به پیشگام حل بحران آب در شرق کشور تبدیل کند. وی معتقد است که مدیریت صرفاً دستوری نمی‌تواند پاسخی مناسب برای بحران پیچیده آب باشد و اجرای بندهای قانونی زمانی اثرگذار است که پشتوانه اجتماعی داشته باشد.

«وقتی کشاورزان به این باور برسند که آب متعلق به خودشان است و بقای کشاورزی‌شان به پایداری سفره‌ها وابسته است، سخت‌ترین تصمیم‌ها نیز قابلیت اجرا پیدا می‌کند.»

این اقدام، نمونه‌ای عملی از مدیریت مشارکتی منابع آب است که در آن دولت نقش تسهیل‌گر و ناظر دارد و بهره‌برداران نقش تصمیم‌گیر و مجری را ایفا می‌کنند. هدف بلندمدت این طرح تنها کاهش برداشت نیست، بلکه ایجاد تعادل پایدار و بازسازی اعتماد بین دولت و مردم است.

دشت جلگه رخ، با حدود ۲۰۰ حلقه چاه کشاورزی فعال، پیش از اجرای طرح مدیریت مصرف آب کشاورزی در وضعیت بحرانی قرار داشت. سال‌ها فشار مضاعف بر سفره‌های زیرزمینی، این دشت را در وضعیت ناترازی قرار داده بود. اکنون کشاورزان با پذیرش اجرای طرح جیره‌بندی سه‌ساله و اعمال بند «ز» ماده ۲۹ قانون توزیع عادلانه آب، متعهد شده‌اند با مدیریت برداشت، دشت را به تعادل منابع و مصارف برسانند. این اقدام نشان‌دهنده بلوغ اجتماعی و درک عمیق از مالکیت جمعی منابع آب است.

بارندگی‌ها و کسری منابع آب

علیرغم افزایش بارندگی‌ها در تربت‌حیدریه، کسری منابع آب همچنان پابرجاست. بارش‌های اخیر با توجه به کسری تجمعی مخزن دشت زاوه (تربت‌حیدریه)، پاسخگوی جبران کمبود منابع آب نیست. فرماندار تربت‌حیدریه با استناد به آمار افت متوسط ۶۶ سانتی‌متری سطح آب‌های زیرزمینی در سال آبی ۱۴۰۳-۱۴۰۴، بر تداوم روند ناپایدار بهره‌برداری تأکید کرد. بخشی از بارش‌ها به دلیل ماهیت رواناب‌های سریع و کوتاه‌مدت، در تغذیه آبخوان‌ها کم‌اثر هستند، از این‌رو افزایش بارندگی به ‌تنهایی نمی‌تواند نشانه بهبود وضعیت منابع آب باشد.

افزایش بهره‌وری مصرف آب به‌ویژه در بخش کشاورزی، یک ضرورت اجتناب‌ناپذیر است و بر لزوم پیگیری جدی اصلاح الگوی کشت، توسعه سامانه‌های نوین آبیاری، مدیریت و کنترل برداشت‌ها و کاهش تلفات آب تأکید می‌شود. اجرای طرح‌های آبخیزداری و آبخوان‌داری نیز از راهکارهای اساسی مدیریت پایدار منابع آب است که ضمن کاهش خسارات ناشی از سیلاب، می‌تواند نقش مؤثری در افزایش نفوذ آب، تقویت سفره‌های زیرزمینی و بهبود تعادل منابع و مصارف آب ایفا کند.

بدون شک عبور از شرایط تنش آبی، نیازمند نگاه علمی، مدیریت یکپارچه منابع آب و مشارکت فعال بهره‌برداران است و نباید صرفاً به افزایش مقطعی بارندگی‌ها دل‌خوش بود، بلکه اصلاح ساختار مصرف آب باید به عنوان یک راهبرد پایدار دنبال شود.