خبر کامل
فرسایش دلار به عنوان سلاح: چالشهای ابزار مالی آمریکا در نظم نوین جهانی

در ادبیات کلاسیک بانکداری مرکزی، همواره توصیهای کلیدی وجود داشته است: «قدرت را به رخ بکش، اما از بهکارگیری آن پرهیز کن.» این گزاره که ریشه در تجربههای تاریخی بانکهای مرکزی دارد، امروز در صحنه ژئوپلیتیک نیز مصداق یافته است. تنشهای اخیر پیرامون تنگه هرمز و تقابل ایران و آمریکا، بار دیگر نشان داده که استفاده بیش از حد از ابزارهای مالی، بهویژه دلار، میتواند کارآیی این اهرم را تضعیف کند. آنچه زمانی یکی از قویترین ابزارهای فشار اقتصادی واشنگتن به شمار میرفت، اکنون نشانههایی از فرسایش را بروز داده است.
دلار به عنوان سلاح: فرسایش یک اهرم فشار
در سالهای اخیر، تحریمهای مالی آمریکا و محدودسازی دسترسی کشورها به نظام دلاری، به عنوان سلاحی راهبردی در سیاست خارجی این کشور به کار گرفته شده است. با این حال، تجربههایی مانند تحریم بانکهای روسیه در سال ۲۰۲۲ و قطع دسترسی آنها به سوئیفت نشان داد که این ابزار، برخلاف انتظار، الزاماً به فروپاشی اقتصادی رقبا منجر نمیشود. روسیه توانست مسیرهای جایگزین برای تجارت و فروش انرژی بیابد و همین امر، تردیدهایی جدی درباره اثربخشی «دلار به عنوان سلاح» ایجاد کرد.
تجربه ایران: مقاومت در برابر تحریمها
تجربه ایران در دوره جنگ و تحریم نیز مؤید همین روند است. ایران که متحمل گستردهترین تحریمهای مالی بوده، نه تنها توانسته صادرات نفت خود را در سطوحی حفظ کند، بلکه در برخی موارد از موقعیت ژئوپلیتیک خود برای کسب درآمدهای جدید استفاده کرده است. گزارشها حاکی از آن است که برخی کشتیهای عبوری از تنگه هرمز برای تضمین امنیت، مبالغ قابلتوجهی پرداخت کردهاند و حتی بحث دریافت عوارض به صورت رمزارزی نیز مطرح شده است؛ نشانهای از شکلگیری سازوکارهای موازی خارج از نظام دلاری.
ریشه تحول: ماهیت نظام دلاری و جستجوی جایگزین
ریشه این تحول را باید در ماهیت خود نظام دلاری جستوجو کرد. سلطه دلار تا حد زیادی به دلیل کارآیی، نقدشوندگی و سهولت استفاده از آن در تجارت جهانی است. اما همین ویژگیها باعث میشود که استفاده ابزاری و بیش از حد از آن، انگیزه کشورها برای یافتن جایگزین را تقویت کند. اقتصادهای باز و ادغامشده در زنجیرههای جهانی بیشترین آسیبپذیری را در برابر این ابزار دارند، در حالی که اقتصادهای تحت تحریم به مرور به سازگاری و ایجاد مسیرهای جایگزین روی میآورند.
نقش چین و یوآن
در این میان، نقش چین و گسترش استفاده از یوآن در تجارت با کشورهای تحت تحریم، اهمیت ویژهای یافته است. بخشی از صادرات نفت ایران در قبال دریافت یوآن انجام میشود و این روند، به تدریج به کاهش وابستگی به دلار کمک کرده است. علاوه بر این، شبکهای از نهادهای مالی و شرکتهای واسطه نیز شکل گرفتهاند که با پذیرش ریسک، امکان انجام مبادلات را خارج از چارچوب رسمی فراهم میکنند.
فناوریهای مالی جدید و رمزارزها
تحول مهمتر، ظهور فناوریهای مالی جدید است. رمزارزها و استیبلکوینها این امکان را فراهم کردهاند که نقلوانتقال پول بدون نیاز به زیرساختهای سنتی و نظارت مستقیم آمریکا انجام شود. در چنین شرایطی، حتی اگر محدودیتهای دلاری تشدید شود، بازیگران اقتصادی میتوانند از مسیرهای غیرمتمرکز برای انجام تراکنشها استفاده کنند. این روند، به ویژه برای کشورهایی که با محدودیتهای مالی مواجه هستند، اهمیت دوچندان دارد.
آیا تحریمها بی اثر میشوند؟
با این حال، این به معنای بیاثر شدن کامل تحریمها نیست. تجربه کشورهایی مانند کره شمالی نشان میدهد که انزوای مالی همچنان میتواند هزینهزا باشد. همچنین، تحریمهای هدفمند علیه افراد و نهادهای خاص، در مقایسه با تحریمهای گسترده علیه کل کشورها، کارآیی بیشتری داشتهاند. با وجود این، روند کلی حاکی از آن است که استفاده بیش از حد از ابزار دلار، به تدریج به کاهش اثربخشی آن انجامیده است.
آرایش جدید نظام مالی جهانی
میتوان گفت که نظام مالی جهانی در حال ورود به مرحلهای جدید از بازآرایی است؛ مرحلهای که در آن، دلار همچنان نقش مهمی ایفا میکند، اما دیگر بدون رقیب نیست. اگر این روند ادامه یابد، ابزار مالی آمریکا ممکن است بیش از آنکه یک اهرم فشار باشد، به عاملی برای تسریع شکلگیری نظم چندقطبی در اقتصاد جهانی تبدیل شود؛ نظمی که در آن، قدرت اقتصادی و سیاسی به شکلی متوازنتر توزیع خواهد شد.
درباره هوشمصنوعی دستاول:
تمامی اخبار دستاول توسط دستیار هوش مصنوعی «هوشنگ» پردازش، صحتسنجی، خلاصه و بازنویسی شده است. هوشنگ هر روز با دادههای جدید آموزش داده میشود و با نظارت دقیق انسانی و سردبیری دستاول در حال بهتر شدن است.
شما میتوانید از چتبات و سایر ابزارهای هوشنگ به صورت رایگان استفاده کنید.
زمان انتشار:
۱۰:۳۰ - ۱۴۰۵/۰۱/۲۰