عوامل فرهنگی و اجتماعی مؤثر بر ماندگاری مسکن در ایران: نگاهی به پژوهش دانشگاه هنر اصفهان

تصور رایج در مورد عمر مفید ساختمان

برخلاف تصور عمومی که استحکام سازه‌ای را عامل اصلی عمر مفید ساختمان می‌داند، بسیاری از پژوهش‌ها نشان داده‌اند که این ارتباط همواره مستقیم نیست. استفاده از اسکلت‌های مقاوم مانند فولاد و بتن لزوماً به افزایش عمر بنا منجر نمی‌شود؛ بلکه عوامل فرهنگی، اجتماعی و حتی نحوه استفاده و نگهداری، نقش پررنگ‌تری در ماندگاری ساختمان‌ها ایفا می‌کنند.

در کشورهای توسعه‌یافته، تخریب بناها اغلب نه به دلیل ضعف سازه، بلکه به علت تغییر کاربری، افزایش ارزش زمین، عدم پاسخگویی فضاها به نیازهای جدید یا نگهداری نامناسب رخ می‌دهد. این موضوع اهمیت بازنگری در نگاه صرفاً فنی به مسکن و توجه جدی به ابعاد فرهنگی و اجتماعی آن را برجسته می‌سازد.

پژوهشی در مورد عوامل ماندگاری مسکن در ایران

محسن افشاری، عضو گروه معماری دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه هنر اصفهان، به همراه دو همکار دانشگاهی، پژوهشی را با تمرکز بر شناسایی عوامل فرهنگی و اجتماعی مؤثر بر ماندگاری مسکن معاصر ایران انجام داده‌اند. این تحقیق تحلیلی، نقش باورها، ارزش‌ها و تجربه‌های روزمره ساکنان را در افزایش یا کاهش عمر مفید مسکن بررسی کرده است. پژوهشگران با اتکا به دیدگاه متخصصان و مردم عادی، به دنبال ارائه تصویری واقع‌بینانه از عوامل مؤثر بر تمایل به ماندن یا ترک یک خانه بوده‌اند.

۱۰ عامل فرهنگی-اجتماعی مؤثر

در این تحقیق، ده عامل فرهنگی-اجتماعی مؤثر بر عمر مفید مسکن شناسایی شدند که عبارتند از:

• حس تعلق
• انعطاف‌پذیری فضا
• روزآمدی
• نقش رسانه
• مشارکت بهره‌بردار در طراحی
• شأن اجتماعی
• همسایگی
• دسترسی به خدمات محلی
• کیفیت فضایی
• امنیت

این عوامل هم از دید مردم و هم از دید متخصصان مورد سنجش قرار گرفتند.

یافته‌های کلیدی پژوهش

یافته‌ها نشان می‌دهند که با وجود تفاوت‌هایی در اولویت‌بندی برخی عوامل، مردم و متخصصان بر اهمیت دو عامل «امنیت» و «کیفیت فضایی» اتفاق‌نظر دارند. هر دو گروه این دو عامل را مهم‌ترین مؤلفه‌های فرهنگی و اجتماعی مؤثر بر ماندگاری مسکن دانسته‌اند. این نتیجه حاکی از آن است که احساس امنیت در محیط زندگی و کیفیت فضاهای داخلی و پیرامونی خانه، نقش تعیین‌کننده‌ای در تمایل افراد به سکونت طولانی‌مدت در یک بنا دارد.

پژوهشگران تأکید می‌کنند که امنیت اجتماعی، بیش از هر عامل دیگری، بر تصمیم افراد برای ماندن یا ترک یک خانه اثر می‌گذارد. پس از آن، کیفیت فضایی قرار دارد که نقش معماران را در خلق فضاهای خاطره‌انگیز، پاسخ‌گو و انسانی برجسته می‌سازد.

نتایج این پژوهش که در «نشریه فرهنگ معماری و شهرسازی اسلامی» منتشر شده، همچنین نشان می‌دهد که برخی عوامل مانند حس تعلق، از نگاه متخصصان کم‌اهمیت‌تر ارزیابی شده، در حالی که در تجربه واقعی مردم همچنان جزو عوامل اصلی ماندگاری مسکن است.

شکاف میان نگاه علمی و تجربه زیستی

اطلاعات تکمیلی پژوهش نشان‌دهنده شکاف قابل‌توجهی میان نگاه علمی متخصصان و تجربه زیستی مردم در مورد برخی عوامل است. به عنوان مثال، مشارکت مردم در فرایند ساخت، برخلاف انتظار، تأثیر زیادی بر تمایل آنان به ماندگاری نداشته است. اما مشارکت در مرحله طراحی، به‌ویژه با توجه به ترجیحات و استانداردهای کیفی ساکنان، می‌تواند مدت زمان سکونت را به‌طور معناداری افزایش دهد. این یافته اهمیت شنیدن صدای ساکنان در مراحل اولیه طراحی را بیش از مشارکت صرف در اجرا نشان می‌دهد.

پیشنهادات و پیامدها

پژوهشگران تأکید می‌کنند که تقویت زیرساخت‌های فرهنگی و اجتماعی، به‌ویژه در حوزه امنیت و کیفیت فضایی، می‌تواند پیامدهای مثبتی همچون کاهش تخریب بناها، صرفه‌جویی در مصرف انرژی و مصالح، حفظ منابع طبیعی و بهبود سلامت روانی ساکنان به همراه داشته باشد. آنان پیشنهاد می‌کنند که در پژوهش‌های آینده، دلایل تفاوت در اولویت‌بندی عوامل از دیدگاه مردم و متخصصان به‌طور عمیق‌تری بررسی شود تا این شکاف بهتر درک و مدیریت گردد.