سفرنامه موریس دوکوتزبوئه: نگاهی به ایران قاجار و دیدار با عباس میرزا

موریس دوکوتزبوئه: زندگی و سفرهای دریایی

موریس دوکوتزبوئه، فرزند نویسنده شهیر آلمانی، اگوست دوکوتزبوئه، سال‌های متمادی از عمر خود را در مأموریت‌های نظامی و دریایی سپری کرد. او به همراه برادر بزرگترش، اتو، و کاپیتان کروزسترن تا ژاپن نیز سفر کرده است. اما یکی از مهم‌ترین مأموریت‌های او، سفر به ایران در سال ۱۸۱۷ میلادی بود که همراه با سفیر کبیر روسیه و در زمان سلطنت فتحعلی‌شاه قاجار صورت گرفت.

سفرنامه او، که با ترجمه محمود هدایت و عنوان «مسافرت به ایران به معیت سفیر کبیر روسیه» توسط انتشارات امیرکبیر منتشر شده، تصویری زنده از ایران آن دوران ارائه می‌دهد. دوکوتزبوئه در این سفر از شهرهایی چون تبریز، تهران و اصفهان عبور کرده و به توصیف آداب و رسوم، زندگی روزمره، روابط اجتماعی و ساختارهای اداری ایران می‌پردازد.

آمادگی برای مأموریت ایران

دوکوتزبوئه در بخشی از کتاب خود، روایت شخصی از نحوه انتخابش برای این مأموریت را شرح می‌دهد. او پس از احضار به ارکان حرب روسیه و دیدار با آجودان ژنرال پرنس ولکونسکی، از اعزامش به ایران مطلع می‌شود. با وجود نگرانی اولیه، کنجکاوی او را برای این سفر آماده می‌کند. دو ماه پیش از حرکت، او مأمور می‌شود تا نزد معلم علم نجوم تعلیم ببیند تا دانش لازم برای همراهی سفیر را کسب کند. سپس از سن‌پترزبورگ عازم ایران شده و پس از توقف‌هایی، راهی تفلیس می‌گردد تا به سفیر ملحق شود.

دیدار با عباس میرزا در تبریز

یکی از جذاب‌ترین بخش‌های سفرنامه، شرح دیدار دوکوتزبوئه با عباس میرزا، ولیعهد قاجار، در تبریز است. او با دقت فراوان فضای باغ، معماری عمارت و آرایش همراهان ولیعهد را توصیف می‌کند. دوکوتزبوئه لباس ساده و رفتار صمیمی عباس میرزا را نشانه‌ای از نجابت و اصالت او می‌داند و از توانایی سخن گفتن و تیزهوشی ولیعهد تمجید می‌کند:

«عباس میرزا که دشمن واقعی تجمل است به لباس ساده سرخی که نقره دوزی شده بود ملبس بود. مانند تمام ایرانیان کلاه ساده‌ای از پوست بره سیاه داشت، تنها زینتش عبارت از یک خنجر مرصع بود. همچنان که سفیر پیش می رفت عباس میرزا گامی چند پیش آمده دوستانه دست وی را گرفت. سفیر کبیر نامه سلطان خود را تقدیم داشت، شاهزاده نامه را گرفته به رسم آسیا بر سر نهاد و نزدیک خود کنج پنجره گذاشت. ولیعهد دولت ایران حدود سی و پنج سال دارد، حرکات و اطوارش خیلی جالب توجه و مظهر اصالت و نجابت است، خیلی قشنگ صحبت می‌کند، به فاصله می‌خندد و چشمانش آینه ضمیر اوست، مکر و کید در آن مشاهده نمی شود، از فجایعی که در نتیجه قوانین سخت مملکت معمول است هر جا دستش برسد جلوگیری می‌کند.»

گزارش او از آداب تشریفات رسمی، نحوه دریافت نامه سفیر و گفت‌وگوهای کوتاه میان دو طرف، تصویری روشن از مناسبات سیاسی و فرهنگی ایران آن دوره ارائه می‌دهد. این دیدار تأثیری عمیق و همراه با احترام بر دوکوتزبوئه و همراهانش می‌گذارد.

اهمیت سفرنامه دوکوتزبوئه

با وجود برخی قضاوت‌های یک‌جانبه یا برداشت‌های نادقیق، سفرنامه موریس دوکوتزبوئه یکی از منابع معتبر برای شناخت وضعیت اجتماعی، سیاسی و اقتصادی ایران در اوایل قرن نوزدهم به‌شمار می‌آید و همچنان مورد استفاده پژوهشگران تاریخ ایران قرار می‌گیرد. این اثر با نگاهی کمتر تحقیرآمیز نسبت به جامعه ایران، دیدگاهی متفاوت از بسیاری از سفرنامه‌نویسان هم‌عصر خود ارائه می‌دهد و تصویری ارزشمند از یک دوره مهم تاریخی در ایران قاجار را به نمایش می‌گذارد.