چرا پاکستان میانجی‌گر ایران و آمریکا شد؟ دلایل سیاسی، اقتصادی و فرهنگی

احیای اعتبار پاکستان پس از جنگ هند

نقطه آغازین این تحول به ۷ مه ۲۰۲۵ (۱۷ اردیبهشت ۱۴۰۴) بازمی‌گردد؛ زمانی که هند «عملیات سِندور» را علیه پاکستان آغاز کرد. در این جنگ سه‌روزه، ارتش پاکستان موفق شد خسارات گسترده‌ای به ارتش هند وارد کند و بر اساس برخی گزارش‌ها، ۵ جنگنده هندی را سرنگون ساخت. این رویداد، زمینه‌ساز ورود دونالد ترامپ به صحنه شد.

در پی این درگیری‌ها، ترامپ مدعی میانجی‌گری شد. در حالی که روایت پاکستانی، نقش ترامپ را در توقف جنگ پررنگ می‌دانست، هند هرگونه دخالت او را انکار می‌کرد. نارندرا مودی، نخست‌وزیر هند، با اصرار تلاش داشت تا بی‌نقش‌بودن رئیس‌جمهور آمریکا را اثبات کند، اما پاکستان با درک «رگ خواب» ترامپ، تمام اعتبار میانجی‌گری را به او اختصاص داد.

به گفته پروفسور «عقیل شاه»، استاد علوم سیاسی در دانشکده «مک دانیل»، ترامپ که مشتاق «چاپلوسی» بود، رویکرد اسلام‌آباد به مذاقش خوش آمد.

این رویکرد پاکستان، فرصتی طلایی برای خروج از «قرنطینه دیپلماتیک» ایجادشده توسط دهلی‌نو را فراهم آورد. شهباز شریف (نخست‌وزیر) و «عاصم منیر» (فرمانده کل ارتش) در نگاه ترامپ جایگاه ویژه‌ای یافتند و به کاخ سفید دعوت شدند.

با وجود بحران‌های داخلی پاکستان از جمله مشکلات اقتصادی، انتخابات پرحاشیه و زندانی‌شدن عمران خان، جنگ با هند باعث احیای اعتبار ارتش، به‌ویژه عاصم منیر شد. او «بهترین مارشالِ مدنظر ترامپ» لقب گرفت و دولت پاکستان نیز وجهه «صلح‌ساز جهانی» به خود گرفت. به باور «سوشانت سینگ»، مدرس مطالعات جنوب آسیا در دانشگاه ییل، اسلام‌آباد به «محور دیپلماسی منطقه» تبدیل شده است.

تأثیر بحران‌های منطقه‌ای بر اقتصاد پاکستان

جنگ مشترک آمریکا و اسرائیل علیه ایران، بحران اقتصادی پاکستان را عمیق‌تر کرد. وابستگی این کشور به واردات نفت از کشورهای خلیج‌فارس و همچنین اتکای مالی به عربستان سعودی، اقتصاد اسلام‌آباد را در برابر شوک‌های تنگه هرمز آسیب‌پذیر ساخت. افزایش قیمت سوخت و مواد غذایی، تعطیلی یا دورکاری بسیاری از مشاغل و حتی مدارس، و کاهش دوماهه حقوق اعضای کابینه، از جمله پیامدهای این بحران بود.

معضل انتخاب بین ایران و عربستان

پیمان دفاعی مشترک بین عربستان و پاکستان و قرارگرفتن ریاض زیر چتر هسته‌ای اسلام‌آباد، پاکستان را در موقعیت دشواری قرار داد. در صورت درخواست نظامی عربستان، پاکستان ملزم به ارائه کمک بود؛ اما این امر می‌توانست روابط حسن هم‌جواری با ایران را به خطر اندازد. از سوی دیگر، حمایت از ایران نیز پیمان دفاعی با عربستان را زیر سؤال می‌برد. ازاین‌رو، پاکستان ترجیح داد با ایفای نقش میانجی‌گر صلح، از انتخاب بین این دو قدرت منطقه‌ای اجتناب کند و جایگاه جدیدی برای خود دست‌وپا کند.

ریشه‌های تمدنی و فرهنگی ایران در پاکستان

یکی از مهم‌ترین عوامل در انتخاب پاکستان، قرارگرفتن این کشور در حوزه تمدنی ایران است. در دوران گورکانیان، زبان فارسی، زبان رسمی و دیوانی شبه‌قاره بود و دربار گورکانیان به پناهگاهی برای شعر و ادب فارسی تبدیل شده بود. این پیوند تاریخی و فرهنگی، شبه‌قاره را امتداد تمدن ایرانی می‌سازد.

پس از جدایی «پاک اُستان» (پاکستان کنونی) از هندوستان، بنیان‌گذاران «پاکستان نوین» به دنبال هویتی مستقل بودند. «قومی ترانه»، سرود ملی پاکستان، با ترکیبی از کلمات فارسی-اردو سروده شد که برای فارسی‌زبانان به راحتی قابل فهم است. این شعر میهنی بر واژگانی چون «پاک»، «شاد»، «میهن»، «مرکز یقین»، «کشور حسین» و «منزل مراد» تأکید دارد.

افزون بر این، تبار ایرانی برخی از مقام‌های ارشد پاکستانی نیز قابل‌توجه است؛ از جمله بی‌نظیر بوتو (با مادری اصفهانی) و سید یوسف رضا گیلانی، بیست‌وسومین نخست‌وزیر پاکستان (از تبار عبدالقادر گیلانی، رهبر بزرگ اهل سنت از گیلان ایران و مؤسس سلسله تصوف قادریه).

قدرت فرهنگی ایران، در کنار توانمندی نظامی، مؤلفه استراتژیک این کشور است که در شرق و شمال ایران، از افغانستان تا شبه‌قاره و از شمال ارس تا سین‌کیانگ چین، نمود بارزتری دارد. این قدرت فرهنگی، اقوام مهاجم را نیز جذب فرهنگ و هویت ایرانی کرده است.

به تعبیر ادوارد سعید، هر انسانی می‌تواند دو وطن داشته باشد: یک «وطن جغرافیایی» و یک «وطن فرهنگی» که شامل کشورهای حوزه تمدنی ایران می‌شود.

تمرکز بر «بال شرقی» و «بال شمالی» ایران می‌تواند تهدیدها را به فرصت تبدیل کرده و به احیای «فرهنگ ایرانی» در گستره‌ای وسیع کمک کند، با این امید که این وطن فرهنگی، سدی بازدارنده در برابر تهدیدها باشد.

همان‌گونه که حکیم فردوسی فرموده است:

جهانی به ایران نهادند روی / بر آسوده از رنج وز گفت‌وگوی
به ایران زبان‌ها بیاموختند / روان‌ها بدانش برافروختند