بحران تنگه هرمز و شوک بی‌سابقه به بازار جهانی اوره و امنیت غذایی

افزایش بی‌سابقه قیمت اوره و ریشه‌های آن

بازار جهانی اوره شاهد جهشی خیره‌کننده در قیمت‌ها بوده است. قیمت اوره که در ابتدای سال میلادی حدود ۴۰۰ دلار در هر تن بود، اکنون به بیش از ۷۰۰ دلار و در برخی معاملات حتی به ۸۰۰ دلار نیز رسیده است. این افزایش قیمت صرفاً واکنشی هیجانی نیست، بلکه از وابستگی شدید بازار جهانی کود به تنگه هرمز نشأت می‌گیرد؛ جایی که تقریباً یک‌سوم تجارت دریایی کود و نزدیک به یک‌پنجم تجارت جهانی اوره از آن عبور می‌کند.

کشورهای حوزه خلیج فارس از جمله عربستان سعودی، قطر، امارات، کویت و ایران، تولیدکنندگان اصلی کودهای نیتروژنه هستند. قطر، به عنوان یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان اوره جهان، نقش کلیدی در تعادل بازار دارد و هرگونه اختلال در تولید یا صادرات آن، بازار را برهم می‌زند.

شوک دوگانه: انرژی و لجستیک

بحران کنونی نه تنها عرضه را مختل کرده، بلکه پیوند عمیق میان بازار انرژی و کود را نیز آشکار ساخته است. تولید اوره به گاز طبیعی وابسته است و اختلال در صادرات انرژی خاورمیانه، هزینه تولید این نهاده را افزایش می‌دهد. همزمان، محدودیت‌های حمل‌ونقل نیز عرضه فیزیکی کود را کاهش می‌دهد. این شوک ترکیبی انرژی و لجستیک، شرایطی را ایجاد کرده که فراتر از یک افزایش مقطعی قیمت است و می‌تواند به بی‌ثباتی گسترده در زنجیره تأمین جهانی منجر شود.

پیامدهای جهانی و نامتقارن

پیامدهای بحران تنگه هرمز در سطح جهانی به شدت نامتقارن است. کشورهایی مانند استرالیا، هند، کره‌جنوبی و برزیل که به شدت به واردات کود وابسته هستند، بیشترین آسیب را می‌بینند و مجبور به روی آوردن به بازارهای جایگزین با هزینه‌های بالاتر می‌شوند. در مقابل، کشورهایی مانند اندونزی و ایران، به دلیل ظرفیت تولید داخلی، از موقعیت باثبات‌تری برخوردارند.

با این حال، رابطه افزایش قیمت کود و افزایش قیمت مواد غذایی خطی نیست. کود تنها یکی از عوامل تولید کشاورزی است و شرایط آب‌وهوایی، قیمت جهانی محصولات کشاورزی و سیاست‌های حمایتی دولت‌ها نیز نقش تعیین‌کننده دارند. در کشورهای در حال توسعه، افزایش هزینه نهاده‌ها می‌تواند به کاهش مصرف کود، افت تولید و در نهایت افزایش قیمت مواد غذایی منجر شود.

گزارش‌های میدانی از ایالت کلرادوی آمریکا نشان می‌دهد که کشاورزان با چالش‌هایی نظیر افزایش هزینه کود و سوخت، کاهش قیمت برخی محصولات و محدودیت منابع آبی مواجه‌اند و برخی ناچار به بازنگری در الگوی کشت خود شده‌اند.

تبعات بلندمدت و امنیت غذایی

برآوردهای شرکت هلیوس ای‌آی نشان می‌دهد که تداوم انسداد تنگه هرمز می‌تواند به کاهش تولید جهانی محصولات کشاورزی و افزایش ۱۲ تا ۱۸ درصدی قیمت مواد غذایی منجر شود. این افزایش، در شرایط تورم جهانی، می‌تواند نااطمینانی و هزینه‌های معیشتی را تشدید کند. ساختار متمرکز بازار جهانی کود، آسیب‌پذیری آن را در برابر شوک‌های ژئوپلیتیک دوچندان کرده است.

برای کشورهای خاورمیانه، این تحولات هم فرصت و هم تهدید است. دسترسی به منابع عظیم گاز طبیعی و ظرفیت تولید داخلی، آنها را در برابر شوک‌های جهانی مقاوم‌تر می‌کند، اما وابستگی به مسیرهای صادراتی دریایی مانند تنگه هرمز و چالش‌های زیرساختی، امکان بهره‌برداری کامل از این فرصت‌ها را محدود می‌سازد. علاوه بر این، افزایش هزینه‌های حمل‌ونقل و بیمه می‌تواند قیمت نهاده‌های دیگر مانند کودهای فسفاته و پتاسه را نیز افزایش دهد و بر هزینه تولید کشاورزی تأثیر بگذارد.

در مجموع، بحران اخیر بار دیگر نشان می‌دهد که بازارهای جهانی تا چه حد به گلوگاه‌های ژئوپلیتیک وابسته هستند و پایداری مسیرهای تأمین نهاده‌های کشاورزی، کلید امنیت غذایی جهانی است. برای ایران، توان داخلی می‌تواند سپری در برابر این بحران باشد، اما محدودیت‌های ساختاری و ژئوپلیتیک، مانع از تبدیل کامل این وضعیت به یک فرصت اقتصادی می‌شود.