تهدید امنیت غذایی منطقه: وابستگی به سموم کشاورزی و آثار مناقشات نظامی

آثار مخرب مناقشات نظامی بر کشاورزی

یک مناقشه نظامی که به زیرساخت‌های انرژی و پتروشیمی منطقه آسیب برساند، می‌تواند تبادلات و همکاری‌ها را محدود کرده و به کاهش چشمگیر تولید و عرضه محصولات کشاورزی منجر شود. باید در نظر داشت که پیامدهای جنگ تنها به مناطق درگیر محدود نمی‌شود و لزوماً با توقف درگیری‌ها پایان نمی‌یابد.

برای ارزیابی دقیق تاب‌آوری کشورها در بخش کشاورزی و کنترل آفات، صرفاً اتکا به ظرفیت تولید و انبارهای سموم گمراه‌کننده است. دهه‌ها استفاده مداوم از آفت‌کش‌های شیمیایی، ساختار کشاورزی مدرن را به گونه‌ای تغییر داده که در زمان بروز شوک‌های ژئوپلیتیک و قطع زنجیره تأمین، ابعاد فاجعه را تشدید می‌کند.

آسیب‌پذیری صنعت سموم کشاورزی در ایران و منطقه

وابستگی شدید به واردات و پتروشیمی

منطقه خاورمیانه در صنعت سموم دفع آفات به شدت آسیب‌پذیر و وابسته است. کشورهای حاشیه خلیج فارس، اگرچه مواد پایه پتروشیمیایی و حلال‌ها را در حجم بالا به کشورهایی مانند چین و هند صادر می‌کنند، اما به دلیل عدم توسعه فناوری‌های پیچیده شیمیایی، قادر به سنتز و تولید مواد مؤثره سموم نیستند. در نتیجه، این کشورها ناگزیر به واردات مواد مؤثره و حتی محصولات فرآوری‌شده برای مصارف کشاورزی خود از سایر کشورها هستند.

وضعیت ایران و کشورهای منطقه در تولید سموم کشاورزی را می‌توان شکننده توصیف کرد. تولید سم عمدتاً مبتنی بر عملیات فرمولاسیون است و تولید مواد مؤثره در اختیار کشورهای محدودی قرار دارد. در ایران نیز، اغلب کارخانه‌های داخلی، ماده مؤثره وارداتی را با حلال‌ها و مواد جانبی ترکیب می‌کنند.

تنگه هرمز و تخصیص ارز؛ چالش‌های مضاعف

این وابستگی تکنیکال، صنعت دفع آفات در ایران و کشورهای منطقه را آسیب‌پذیر می‌سازد. علاوه بر این، محدودیت تردد در تنگه هرمز نیز به این آسیب‌پذیری دامن می‌زند. در ایران، تأخیر در تخصیص ارز برای واردات نیز این مشکل را تشدید می‌کند.

صنعت سموم کشاورزی یکی از ارکان مهم تأمین نهاده‌های کشاورزی در کشور است. ماده مؤثره اکثر سموم کشاورزی، ترکیبات شیمیایی پیچیده‌ای هستند که تولید و ترکیب آن‌ها با دیگر مواد لازم، مستقیماً به صنعت پتروشیمی وابسته است.

مواد اولیه این صنعت شامل نفت خام و گاز طبیعی (مانند بنزن، زایلن، فنول و اتیلن) است. بنابراین، تولید سموم به تداوم واردات مواد مؤثره اولیه و سلامت و فعالیت پالایشگاه‌ها و مجتمع‌های پتروشیمی وابسته است. هرگونه اختلال در دسترسی به این مواد اولیه، تولید سموم را تحت تأثیر قرار می‌دهد.

فراتر از تولید و ذخیره‌سازی: تاب‌آوری پایدار

تاب‌آوری یک کشور در برابر شوک‌های ژئوپلیتیک، تنها در افزایش ظرفیت تولید داخلی سموم یا ذخیره‌سازی آن‌ها خلاصه نمی‌شود. وابستگی مطلق به مواد شیمیایی مخرب، خود یک نقطه ضعف ساختاری است. کشورهایی در آینده امنیت غذایی بالاتری خواهند داشت که در کنار تضمین زنجیره تأمین، به سمت مدیریت تلفیقی آفات و کاهش وابستگی اکولوژیک به مشتقات نفتی حرکت کنند.

مدیریت آفات؛ ابعادی فرامرزی و نیازمند همکاری

آفات مرز نمی‌شناسند

آفات مرز نمی‌شناسند و کنترل موفق برخی از آن‌ها در یک کشور، بدون انجام عملیات مشابه در کشور همسایه، تقریباً بی‌فایده است؛ زیرا دسته‌های جدید توانایی عبور از مرزها و انتقال را دارند. عملکرد سرویس اطلاعات ملخ صحرایی فائو (DLIS) نمونه‌ای از ارتباط مسئله کنترل آفات با ابعاد اجتماعی و ضرورت همکاری‌های بین‌المللی است.

دسته‌های ملخ می‌توانند در یک کشور شکل گرفته و به دیگر کشورهای منطقه منتقل شوند و آسیب‌های جدی به مزارع وارد کنند. سرویس اطلاعات ملخ صحرایی فائو (DLIS) با رصد شرایط آب‌وهوایی و اکولوژیک، و دریافت داده‌ها و گزارش‌های میدانی، پیش‌بینی‌هایی از محل و زمان شکل‌گیری دسته‌های ملخ ارائه می‌دهد. این امر کنترل آفات را پیش از تبدیل شدن به بحرانی فراگیر ممکن می‌سازد. کشورهایی مانند ایران، پاکستان، هند، عربستان سعودی، یمن، سودان و… با ارسال داده و گزارش‌های میدانی به این سرویس کمک می‌کنند. موفقیت برنامه کنترل ملخ صحرایی به همکاری و اعتماد میان این کشورها بستگی دارد.

تهدید امنیت غذایی منطقه

تاب‌آوری ایران و کشورهای خاورمیانه در کنترل آفات کشاورزی به شدت به زنجیره تأمین مواد مؤثره تولید سموم کشاورزی و دیپلماسی اکولوژیک وابسته است. از یک سو، وابستگی تولید داخلی به واردات در صورت بروز تنش و اختلال ترانزیتی، و از سوی دیگر، نیاز به همکاری بین‌المللی برای مهار برخی آفات، امنیت غذایی منطقه را به طور جدی تهدید می‌کنند.