بررسی تأثیر محاصره دریایی بر تجارت و اقتصاد ایران

تأثیر محاصره دریایی بر صادرات نفتی ایران

چگونگی و مدت‌زمان احتمالی محاصره دریایی، از جمله خطوط قرمز آمریکا در دریا، هنوز مشخص نیست. با این حال، می‌توان تأثیرات احتمالی آن بر صادرات نفتی ایران را بررسی کرد.

سناریوی کوتاه‌مدت: تأثیر محدود

اگر محاصره در حد چند روز یا دو تا سه هفته ادامه یابد، تأثیر آن احتمالاً بسیار محدود خواهد بود. طبق گزارش «تانکرترکرز»، ایران حدود ۲۱ میلیون بشکه نفت را در نفتکش‌هایی در دریای عمان ذخیره کرده است که معادل ۱۰ روز تا دو هفته صادرات این کشور است.

سناریوی بلندمدت: چالش‌ها و پیامدها

در صورت طولانی شدن محاصره، ایران ممکن است تلاش کند بخشی از صادرات خود را از طریق بندر جاسک در شرق تنگه هرمز انجام دهد. ظرفیت اسمی این بندر حدود یک میلیون بشکه در روز است، اما در عمل، بارگیری و صادرات از آن تاکنون در حد چند ده‌هزار بشکه در روز بوده است. افزایش ظرفیت این بندر و اثربخشی آن در دور زدن محاصره، نامشخص است.

اگر آمریکا بتواند صادرات دریایی نفت ایران را به طور کامل متوقف کند، با قیمت‌های فعلی، اقتصاد ایران روزانه ۲۰۰ تا ۲۵۰ میلیون دلار (۷۰ تا ۹۰ میلیارد دلار در سال) ضرر خواهد دید. این وضعیت نه تنها به چین به عنوان مشتری اصلی نفت ایران آسیب می‌رساند، بلکه بر قیمت جهانی نفت نیز تأثیرگذار خواهد بود. در مقابل، ایران ممکن است تلاش کند تنگه هرمز را بر روی صادرات نفتی کشورهای منطقه نیز ببندد. در مجموع، انتظار می‌رود بازار جهانی انرژی و اقتصاد جهان با افزایش تورم و کاهش رشد اقتصادی، آسیب قابل توجهی را تجربه کنند.

تأثیر محاصره دریایی بر صادرات غیرنفتی ایران

این بخش از تجارت ایران با چالش‌های بیشتری روبه‌رو است. سال گذشته، ایران ۱۵۰ میلیون تن کالا به ارزش ۵۱ میلیارد دلار صادر کرد. از نظر ارزش، حدود نیمی از این صادرات به چهار کشور همسایه (عراق، امارات، ترکیه و افغانستان) انجام شد که بخشی از آن، به ویژه مواد غذایی، به صورت زمینی است.

چالش‌های صادرات غیرنفتی

اما بخش اعظم صادرات غیرنفتی، به‌ویژه از نظر وزنی، شامل محصولات پتروشیمی، مواد معدنی، فلزات و کود شیمیایی است که مقصد اصلی آن‌ها چین و کشورهای آسیایی هستند و بخشی نیز از طریق امارات انجام می‌شود.

ایران ممکن است بتواند بخشی از صادرات خود را به بندر چابهار در جنوب شرق کشور منتقل کند. ظرفیت اسمی این بندر در حال حاضر حدود هشت میلیون تن در سال است که در سال ۱۴۰۲ حدود نیمی از آن استفاده شده است. این ظرفیت برای جبران بسته شدن تنگه هرمز کافی نخواهد بود.

تأثیر محاصره دریایی بر واردات ایران

یکی از پرسش‌های کلیدی این است که چه کالاهایی از این محاصره معاف خواهند شد. از نزدیک به ۴۰ میلیون تن واردات سالانه ایران، حدود ۲۵ میلیون تن شامل محصولات کشاورزی، مواد غذایی، روغن و خوراک دام است.

پیامدهای وارداتی

از نظر ارزش، حدود ۶۰ درصد واردات ایران از ترکیه و امارات بوده است. تأثیر این محاصره بر تجارت با امارات، به ویژه در شرایط جنگی، قابل توجه خواهد بود. ایران ممکن است بتواند بخشی از واردات خود را به صورت زمینی از کشورهای حاشیه خلیج فارس یا از طریق بندر چابهار انجام دهد، اما این راهکار برای تمامی واردات کافی نیست و مشروط به عدم ممانعت آمریکا از رفت‌وآمد به این بندر است.

باید در نظر داشت که بسیاری از کالاها، از قطعات خودرو گرفته تا لوازم خانگی و محصولات الکترونیکی، عمدتاً از طریق بندرهای جنوبی ایران وارد می‌شوند. اختلال یا توقف در این روند می‌تواند به کمیابی و گرانی این محصولات و ضربه به صنایع داخلی منجر شود.

علاوه بر این، سالانه حدود ۲۰ میلیون تن کالا از ایران ترانزیت می‌شود که عمدتاً به افغانستان و آسیای میانه است. تأثیر محاصره بر این روند نیز باید مورد بررسی قرار گیرد.

تأثیر کلی محاصره دریایی بر اقتصاد ایران

اگر محاصره دریایی برای هفته‌ها و ماه‌ها ادامه یابد، حتی با مستثنی شدن مواد غذایی و دارو، کاهش شدید درآمد ارزی می‌تواند به افزایش کسری بودجه و نرخ ارز منجر شود. کاهش واردات یا افزایش هزینه‌های آن نیز باعث کمیابی و گرانی محصولات مختلف، از لوازم خانگی و خودرو گرفته تا لباس و محصولات الکترونیکی خواهد شد و بسیاری از صنایع ایران به شدت آسیب خواهند دید.

به عبارت دیگر، محاصره دریایی ادامه‌دار می‌تواند مستقیماً درآمد صادراتی ایران را سالانه حدود ۱۰۰ میلیارد دلار کاهش دهد که معادل یک چهارم تولید ناخالص داخلی این کشور است. به این رقم، باید ضرر ناشی از کاهش واردات مواد و قطعات اولیه و در نتیجه کاهش تولید و درآمد صنایع را نیز اضافه کرد که می‌تواند ده‌ها میلیارد دلار دیگر باشد.

البته، ایران نیز ممکن است با بستن تنگه هرمز یا اقدامات تلافی‌جویانه دیگر، باعث افزایش و بالا ماندن قیمت جهانی نفت، انرژی، فلزات، محصولات پتروشیمی، کود شیمیایی و سایر اقلام اساسی شود که این امر به اقتصاد تقریباً تمامی کشورهای جهان فشار وارد خواهد کرد.