دیپلماسی پایدار: تنها راه حل مناقشه هسته‌ای ایران از نگاه موگرینی و شاه

فروپاشی مذاکرات میان آمریکا و ایران و ناکامی سیاست‌های واشنگتن در قبال تهران، بار دیگر این حقیقت را آشکار می‌سازد که دیپلماسی پایدار، و نه صرفاً اجبار، تنها مسیر برای پایان دادن به مناقشه بر سر برنامه هسته‌ای ایران است؛ موضوعی که به کانون اختلاف جدی میان دو طرف تبدیل شده است.

الگوی شکست‌خورده اجبار

«فدریکا موگرینی»، مسئول سابق سیاست خارجی اتحادیه اروپا، به همراه «ساهل شاه»، کارشناس برجسته، در مقاله‌ای مشترک در مجله معتبر «فارن افرز»، به تحلیل عمیق این وضعیت پرداخته‌اند. آن‌ها اظهار داشتند که شکست مذاکرات، الگوی ریشه‌دارتری از سیاست آمریکا را به تصویر می‌کشد که طی دو دهه، به ویژه در دوران ریاست‌جمهوری «دونالد ترامپ»، بر اجبار ایران به عقب‌نشینی از برنامه هسته‌ای خود از طریق تحریم‌های اقتصادی و اقدامات نظامی متمرکز بوده است.

این تلاش‌ها، با وجود هزینه‌های گزاف، بارها در از بین بردن توانمندی‌های هسته‌ای ایران ناکام مانده است. دلیل آن واضح است: حملات نظامی ممکن است تأسیسات هسته‌ای را تخریب کنند، اما هرگز قادر به محو دانش یا توانایی بازسازی آن نخواهند بود. نویسندگان مقاله مدعی شدند که حتی با وجود تأکید مکرر مقامات ایرانی بر عدم پیگیری سلاح هسته‌ای، جنگ اخیر علیه ایران نه تنها برنامه هسته‌ای را تضعیف نکرده، بلکه انگیزه‌های تهران را برای حفظ بازدارندگی در آینده تقویت کرده و در نتیجه، مشکل هسته‌ای را حادتر ساخته است.

دیپلماسی، راه حل اثبات‌شده

در این مقاله به صراحت تأکید شده است که دیپلماسی تنها ابزار مؤثر برای تضمین صلح‌آمیز ماندن برنامه هسته‌ای ایران است. توافق سال ۲۰۱۵ (برجام) به عنوان نمونه‌ای موفق از این رویکرد معرفی شده است. به گفته موگرینی و شاه، این توافق محدودیت‌های قابل راستی‌آزمایی را بر فعالیت‌های هسته‌ای ایران در ازای رفع تحریم‌ها اعمال کرد و به طرفین نشان داد که دیپلماسی به مراتب بهتر از «آشوب و ویرانی» است.

این دو نویسنده به شدت از آنچه «جنگ بی‌پروا و غیرقانونی» آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران نامیدند، انتقاد کردند. آن‌ها تأکید کردند که هیچ شواهدی مبنی بر تهدید هسته‌ای قریب‌الوقوع از سوی ایران وجود نداشت و مسیر دیپلماسی همچنان باز بود. همچنین، هشدارهای قبلی مبنی بر اینکه حملات نظامی نه تنها برنامه هسته‌ای ایران را نابود نمی‌کند، بلکه نتایج معکوسی از جمله گسترش دامنه درگیری و افزایش قیمت جهانی سوخت را به دنبال خواهد داشت، اکنون به حقیقت پیوسته است.

نیاز به تخصص و اعتماد

نویسندگان مقاله بر ضرورت بازگشت به میز مذاکرات تأکید کرده و از قصور در تلاش‌های دیپلماتیک اخیر انتقاد کردند. آن‌ها به عدم برخورداری تیم آمریکایی از تجربه فنی و سیاسی کافی اشاره کردند. مذاکرات هسته‌ای نیازمند درک عمیقی از مسائل پیچیده‌ای چون غنی‌سازی اورانیوم، فناوری سانتریفیوژ و مکانیسم‌های راستی‌آزمایی است.

این تجربه، نقش تعیین‌کننده‌ای در مذاکرات منجر به توافق سال ۲۰۱۵ ایفا کرد، اما مذاکرات اخیر به دلیل فقدان تخصص، با سوءتفاهم و بی‌اعتمادی روبرو شد. اتکای بیش از حد به اجبار، بدون یک روند دیپلماتیک معتبر، نه تنها بی‌فایده است، بلکه به تشدید تنش منجر می‌شود. تحریم‌ها و فشارها تنها زمانی مؤثر خواهند بود که با انگیزه‌ها و مشوق‌های واقعی همراه شوند.

در مذاکرات پیشین، مشوق‌های ملموسی مانند لغو تدریجی تحریم‌ها و امکان ادغام اقتصادی به ایران ارائه شد، در حالی که سیاست‌های اخیر صرفاً بر فشار بدون ارائه چشم‌انداز مثبت متمرکز بود که نتیجه آن چیزی جز بی‌اعتمادی نبود. مشکل اصلی، اعتماد متقابل است. این مسئله تنها به تردیدهای غرب در قبال ایران محدود نمی‌شود، بلکه تهران نیز پس از خروج آمریکا از توافق هسته‌ای و استفاده از قدرت نظامی در حین مذاکرات، واشنگتن را شریکی غیرقابل اعتماد می‌داند.

اصول پیشنهادی برای آینده

نویسندگان مقاله «فارن افرز» برای عبور از این چالش‌ها، چند اصل کلیدی را پیشنهاد کردند:

• اصل نخست: ایجاد توافق‌هایی مبتنی بر بازخواست متقابل و توزیع متوازن‌تر تعهدات و دستاوردها.
• اصل دوم: تضمین اجرای مشوق‌های اقتصادی از طریق سازوکارهای سازمانی واضح.
• اصل سوم: ارائه چشم‌انداز روشن و جذابی برای آینده که محدود به محدودیت‌های هسته‌ای نباشد، بلکه شکل رابطه سیاسی و اقتصادی حاصل از این توافق را نیز در بر گیرد.

در جمع‌بندی دیدگاه‌های خود، موگرینی و شاه تأکید کردند که بحران کنونی، با وجود خطراتش، فرصتی برای درس گرفتن از اشتباهات گذشته است. دانش و تجربه لازم برای ایجاد توافق‌های اثرگذار همچنان موجود است. آن‌ها خاطرنشان کردند که دیپلماسی با ایران نه یک امتیاز، بلکه ضرورتی راهبردی برای اجتناب از هزینه‌های سنگین‌تر درگیری و بی‌ثباتی است.