مذاکرات اسلام‌آباد: ارزیابی اراده‌ها و تثبیت موازنه‌های جدید میان ایران و آمریکا

مذاکرات ۲۱ ساعته میان ایران و آمریکا در اسلام‌آباد، اگرچه به توافق نهایی منجر نشد، اما از دیدگاه تحلیلگران برجسته، مرحله‌ای حیاتی در بازتعریف مسیر تعاملات و سنجش اراده طرفین بوده است. این گفت‌وگوها، که با حضور مقامات عالی‌رتبه و با اختیارات گسترده برگزار شد، نشان‌دهنده آمادگی جدی برای ورود به جزئیات و تثبیت موازنه‌های جدید در روابط تهران و واشنگتن است.

اهمیت تاریخی و اراده سیاسی

محمود صادقی، نماینده ادوار مجلس، این مذاکرات را نقطه‌عطفی در روابط دو کشور می‌داند. وی تأکید کرد که برای نخستین‌بار پس از حدود ۴۷ سال، مقامات عالی‌رتبه ایران و آمریکا به صورت مستقیم و با اختیارات گسترده پای میز مذاکره نشستند. ترکیب هیئت ایرانی، شامل مقامات سیاسی، نظامی و دیپلماتیک و حضور یک تیم بزرگ با ساختار کمیته‌ای، نشان‌دهنده آمادگی جدی برای ورود به جزئیات و حتی رسیدن به توافق در صورت فراهم بودن شرایط است.

کوروش احمدی، دیپلمات پیشین ایران در سازمان ملل، نیز نفس برگزاری سریع مذاکرات پس از آتش‌بس را نشانه‌ای از وجود «اراده سیاسی» در هر دو طرف دانست. به باور او، ورود سریع دو کشور به گفت‌وگو به معنای احتمال پیشرفت، حتی محدود، است.

مذاکرات: مرحله ارزیابی، نه توافق

هر چهار تحلیلگر بر این نکته مشترک تأکید دارند که نباید انتظار دستیابی به توافق در دور نخست را داشت.

• فیروز دولت‌آبادی، سفیر پیشین ایران در ترکیه، معتقد است که در چنین سطحی از تنش و پس از وقوع جنگ، دور اول مذاکرات اساساً کارکرد «ارزیابی» دارد. طرفین در این مرحله، میزان آمادگی یکدیگر برای امتیازدهی، خطوط قرمز و ظرفیت‌های واقعی را می‌سنجند.
• صادقی نیز با اشاره به طولانی بودن مذاکرات و ورود به جزئیات فنی، این موضوع را نشانه‌ای از وجود اراده برای حل‌وفصل اختلافات می‌داند، اما تأکید می‌کند که شکاف‌های عمیق، به‌ویژه در موضوعات اصلی، همچنان پابرجاست.

گره‌های اصلی: هسته‌ای، موشکی و هرمز

در تحلیل مشترک این چهار نفر، سه محور اصلی به عنوان گره‌های کلیدی مذاکرات برجسته می‌شود:

• پرونده هسته‌ای: شامل سطح غنی‌سازی و سرنوشت ذخایر اورانیوم.
• توان موشکی ایران.
• نقش و کنترل تنگه هرمز.

صادقی این موارد را مهم‌ترین نقاط اختلاف دانست و از وجود «درجاتی از تفاهم» در برخی حوزه‌ها خبر داد، اما تأکید کرد که این تفاهم‌ها هنوز برای جلب اعتماد ایران کافی نبوده است.

احمدی نیز به اختلاف رویکرد دو طرف درباره «جامع بودن مذاکرات» اشاره کرد: ایران تمایل دارد تمرکز بر موضوع هسته‌ای باشد، در حالی که آمریکا خواهان گسترش مذاکرات به حوزه‌های منطقه‌ای و نظامی است.

تنگه هرمز: کارت جدید ایران

یکی از برجسته‌ترین محورهای تحلیل، نقش تنگه هرمز در معادلات جدید است. صادقی و علی سقاییان، سفیر پیشین ایران در ارمنستان، این موضوع را یک «کارت جدید» برای ایران دانستند که پس از جنگ اخیر تقویت شده و موقعیت چانه‌زنی تهران را ارتقا داده است. سقاییان حتی مدیریت موفق این گذرگاه در دوران جنگ را یکی از عوامل برتری ایران در شرایط پساجنگ ارزیابی کرد.

در مقابل، احمدی با نگاهی حقوقی‌تر هشدار داد که تداوم محدودیت‌ها در شرایط صلح می‌تواند پیامدهای بین‌المللی داشته باشد و حتی به یک بحران جدید تبدیل شود. او تأکید کرد که تنگه هرمز، در عین حال که یک ابزار بازدارنده است، می‌تواند به منبع تنش نیز بدل شود. دولت‌آبادی نیز با تأکید بر پیشینه تاریخی، این حق را برای ایران قائل است که در قبال تأمین امنیت این مسیر، عوارض دریافت کند و از آن به عنوان اهرم فشار استفاده کند.

نقش سیاست داخلی در مذاکرات

یکی دیگر از نقاط اشتراک تحلیل‌ها، نقش سیاست داخلی در دو کشور است.

• احمدی به محدودیت‌های ترامپ در فضای سیاسی آمریکا، به‌ویژه در موضوعاتی مانند آزادسازی دارایی‌های ایران، اشاره کرد.
• سقاییان نیز از فشار جریان‌های داخلی بر ترامپ سخن گفت و آن را عاملی مؤثر در رفتار مذاکره‌ای واشنگتن دانست.
• صادقی نیز به نقش جریان‌های ملی‌گرای آمریکایی در محدود کردن فضای توافق اشاره کرد؛ عاملی که می‌تواند مانع انعطاف‌پذیری طرف آمریکایی شود.

تهدید نظامی: واقعیت یا ابزار چانه‌زنی؟

در موضوع احتمال بازگشت به درگیری نظامی، دیدگاه غالب میان این تحلیلگران، کاهش احتمال جنگ گسترده است.

• صادقی تهدیدهایی مانند محاصره دریایی را بیشتر در چارچوب فشار روانی و تاکتیک مذاکره تحلیل کرد.
• دولت‌آبادی نیز تأکید دارد که نه آمریکا و نه اسرائیل آمادگی ورود به یک جنگ جدید در مقیاس گسترده را ندارند، هرچند احتمال اقدامات محدود را رد نمی‌کند.

در عین حال، همه تحلیلگران بر «شکننده بودن آتش‌بس» و ضرورت آمادگی برای سناریوهای مختلف تأکید دارند.

چشم‌انداز دیپلماسی

در جمع‌بندی این دیدگاه‌ها، یک تصویر نسبتاً مشترک شکل می‌گیرد: مذاکرات اسلام‌آباد پایان مسیر نیست، بلکه آغاز یک فرآیند پیچیده است. دو طرف وارد مرحله‌ای شده‌اند که در آن دیپلماسی و فشار همزمان پیش می‌رود. احتمال ادامه مذاکرات در هفته‌ها و ماه‌های آینده بالاست. دستیابی به توافق، نیازمند زمان، اعتمادسازی و مدیریت متغیرهای داخلی و منطقه‌ای است.

• صادقی این وضعیت را «روزنه‌ای برای امید» دانست.
• دولت‌آبادی آن را «مقدمه‌ای برای پیشرفت تدریجی» توصیف کرد.
• سقاییان نشانه «برتری موقعیت ایران» را در آن دید.
• احمدی نیز آن را مصداق «وجود اراده سیاسی همراه با موانع جدی» قلمداد کرد.

در مجموع، چشم‌انداز دیپلماسی در اسلام‌آباد نه روشن و هموار، بلکه پیچیده، تدریجی و وابسته به توازن میان میدان و میز مذاکره است؛ مسیری که موفقیت آن بیش از هر چیز به توان دو طرف در مدیریت تنش‌ها و استفاده هوشمندانه از اهرم‌های قدرت بستگی دارد.