مقایسه خسارت‌های مسکونی جنگ ۸ ساله و جنگ ۴۰ روزه و مدل‌های بازسازی

ابعاد خسارت‌های مسکونی: جنگ ۸ ساله در برابر جنگ ۴۰ روزه

جنگ ۸ ساله عراق علیه ایران، از نظر ویرانی‌ها تفاوت‌های عمده‌ای با جنگ‌های اخیر داشت. حملات اولیه عمدتاً زمینی و متمرکز بر استان‌های جنوبی و غربی بود، و اگرچه حملات هوایی در سال‌های پایانی به تهران نیز کشیده شد، شدت تخریب‌ها به وسعت امروز نبود.

• جنگ ۸ ساله:
• حدود ۱۹۰ هزار خانه دچار آسیب کم یا شدید (نیازمند تعمیرات جزئی تا عظیم).
• حدود ۱۳ هزار خانه به طور کامل ویران شد.
• خسارت‌ها در ۱۱ استان، با تمرکز اصلی در ۵ تا ۶ استان.
• سهم تهران از خرابی خانه‌ها کمتر از ۵ درصد.
• مجموع کل خسارت برآورد شده (تا پایان سال ۶۶): ۱۰۹ میلیارد دلار به قیمت‌های امروز.
• خسارت وارده به بخش مسکن و ساختمان: ۲.۶ میلیارد دلار (شامل خانه‌ها و تاسیسات شهری).

مقایسه این آمار با جنگ ۴۰ روزه، «شدت تجاوز شهری» در دوره اخیر را به وضوح نشان می‌دهد:

• جنگ ۴۰ روزه:
• حدود ۱۳۵ هزار واحد مسکونی در ۲۴ استان کشور خسارت دیدند.
• بیش از ۳۰ هزار آپارتمان فقط در تهران (بخشی در شمال پایتخت).
• حدود ۳ هزار واحد مسکونی به طور کامل ویران شدند و نیاز به بازسازی کامل دارند.

نتیجه مقایسه نشان می‌دهد آنچه طی نزدیک به ۶ سال در حملات عراق به خانه‌ها آسیب وارد شد، ظرف «اندکی بیش از یک ماه» در حملات اخیر خسارت به جا گذاشت که گویای شدت حملات به محل زندگی شهروندان است.

مدل بازسازی در جنگ ۸ ساله: سازوکارها و حمایت‌ها

عملیات بازسازی خانه‌های آسیب‌دیده در جنگ عراق، از سال ۱۳۶۱ به شکلی سازمان‌یافته و برنامه‌ریزی‌شده آغاز شد. این فرآیند با تشکیل دو نهاد دولتی کلیدی مدیریت گردید:

• شورای عالی بازسازی و نوسازی مناطق جنگ‌زده: به ریاست نخست‌وزیر، مسئول نظارت عالیه.
• ستاد مرکزی بازسازی و نوسازی مناطق جنگ‌زده: به ریاست معاون اجرایی دولت، مسئول تصمیم‌گیری و اجرا.

پیش از آن، از سال ۱۳۵۹ بنیاد مسکن کار آواربرداری و بازسازی‌ها را برعهده داشت، اما تجربیات اولیه منجر به ورود اصولی و همه‌جانبه دولت به میدان شد.

ساختار ستاد مرکزی بازسازی

ستاد مرکزی بازسازی مناطق جنگ‌زده از نمایندگان وزارتخانه‌های مسکن، جهاد سازندگی و کشور، به اضافه سازمان برنامه و بنیاد مسکن تشکیل شده بود. تصمیم‌گیری‌ها درباره تامین مالی جبران خسارت‌ها و اولویت‌بندی شهرها در این ستاد انجام می‌شد و «بنیاد مسکن» مجری مستقیم بازسازی و ساخت خانه‌های ویران‌شده بود. وزارت مسکن نیز مسئول طرح‌های شهری و تسهیل بازسازی‌های مسکونی بود.

حمایت‌های مالی و بانکی

دولت برای رفع خسارت‌های جنگ عراق به خانه‌ها، یک مدل مالی شامل «حواله مصالح ساختمانی» به عنوان کمک بلاعوض و «وام قرض‌الحسنه» با دوره بازگشت بلندمدت را در نظر گرفت.

• حواله بازسازی: هزینه تعمیر و ساخت ۶۰ تا ۱۲۰ مترمربع خانه را پوشش می‌داد و رقم آن بین ۴۰۰ تا ۶۰۰ هزار تومان بود. این کمک‌ها در ۴ مرحله به مالکان و جنگ‌زده‌ها پرداخت می‌شد.
• وام بازسازی: ۵ بانک دولتی (ملی، ملت، سپه، صادرات و کشاورزی) مسئول تامین منابع برای پرداخت وام‌هایی بین ۳۰۰ هزار تا یک میلیون تومان بودند.

شهرهای خرمشهر، آبادان، سوسنگرد، قصرشیرین، سرپل ذهاب و مهران بیشترین خسارت مسکونی را در جنگ عراق متحمل شدند.

نقش بانک مسکن و عدم دخالت آن در بازسازی جنگ عراق

نکته قابل توجه در مدل تامین مالی جنگ عراق، «دخالت ندادن بانک مسکن» در فرآیند پرداخت وام بازسازی بود. بانک مسکن در آن زمان، بازیگر اصلی تامین مالی ساخت شهرک‌های مسکونی برای خانه‌اولی‌ها و پشتیبانی از شرکت‌های شهرک‌ساز بود. دولت از تبدیل بانک مسکن به «باجه پرداخت پول» برای نیازهای فوری پرهیز کرد تا این بانک از ماموریت اصلی خود در ایجاد بازار قوی رهنی و تامین مالی ساخت انبوه مجتمع‌های مسکونی برای خانه‌اولی‌ها غافل نشود.

چالش‌های مدل بازسازی فعلی: غیبت بنیاد مسکن

مدل مصوب در ستاد بازسازی جنگ ۸ ساله، امروز به شکل معکوس در حال اجراست. ستاد مرکزی بازسازی خسارت ناشی از جنگ ۴۰ روزه، که به ریاست معاون اول رئیس‌جمهور تشکیل شده، از لحاظ ساختاری یک ایراد فنی دارد: غیبت بنیاد مسکن در ترکیب آن.

با وجود اینکه مسئولیت بازسازی و رفع خسارت جنگ فعلی در شهرهایی غیر از کلان‌شهرها به بنیاد مسکن سپرده شده، این نهاد حیاتی در ستاد مرکزی بازسازی جایی ندارد. این ساختار می‌تواند «تبادل نظر بین تصمیم‌گیر و مجری» را مختل کرده و بر راندمان بازسازی‌ها اثر منفی بگذارد. قرار است هیئت دولت «مدل تامین مالی بازسازی خانه‌ها در جنگ ۴۰ روزه» را به زودی تصویب و اعلام کند. در حال حاضر، بازسازی در تهران بر عهده شهرداری و در سایر شهرها بر عهده بنیاد مسکن است.