تحقیقات گسترده پلیس فدرال برزیل پس از ناپدید شدن ویروس‌های آزمایشگاهی

نشت ویروس‌های آزمایشگاهی از مرکز BSL-۳ برزیل

همه‌گیری کووید-۱۹ در سال‌های اخیر به افزایش چشمگیر تعداد آزمایشگاه‌هایی انجامید که با عوامل بیماری‌زای خطرناک کار می‌کنند. این روند، اگرچه برای پیشبرد تحقیقات ضروری بود، اما نگرانی‌هایی را در مورد نظارت، امنیت و ظرفیت کنترل این مراکز ایجاد کرد. در همین بستر، حادثه‌ای جنجالی در دانشگاه ایالتی کمپیناس (Unicamp) برزیل رخ داد که واکنش گسترده‌ای را در جامعه علمی این کشور به دنبال داشت.

پلیس فدرال برزیل اعلام کرد نمونه‌های ویروسی مفقودی، شامل ویروس‌هایی نظیر چیکونگونیا، دِنگی و اپشتین–بار، از بخش‌های مختلف محوطه دانشگاه بازیابی شده‌اند. این نمونه‌ها برخلاف مقررات، از یک آزمایشگاه با سطح ایمنی زیستی ۳ (BSL-۳) خارج شده بودند؛ مرکزی که به‌طور معمول تحت نظارت چندلایه و با سیستم‌های دقیق مهار، تهویه و کنترل دسترسی اداره می‌شود.

ارزیابی بهداشتی و واکنش اولیه جامعه علمی

سازمان ملی نظارت بهداشتی برزیل پس از بررسی‌های فنی اعلام کرد مواد بازیابی‌شده تهدیدی برای سلامت عمومی ایجاد نمی‌کنند. دلیل این امر، مقدار و شرایط نگهداری آن‌ها در زمان کشف بود که خطر انتشار یا آلودگی را به حداقل رسانده بود. با وجود این اطمینان‌بخشی، خبر وقوع چنین رخدادی موجی از نگرانی و حیرت را میان ویروس‌شناسان برزیل برانگیخت.

پرسش اصلی این بود که چگونه ممکن است در یک مرکز BSL-۳، که به عنوان دومین سطح بالای طبقه‌بندی جهانی شناخته می‌شود، چنین خلل امنیتی گسترده‌ای رخ دهد؟ این مراکز معمولاً مجهز به اتاق‌های تحت فشار منفی، فیلترهای هوای با فناوری بالا، مسیرهای خروج کنترل‌شده، سیستم‌های ثبت ورود و خروج دیجیتال و پروتکل‌های سخت‌گیرانه حمل‌ونقل نمونه هستند. پائولو سانچس، ویروس‌شناس دانشگاه ایالتی سائوپائولو، اعلام کرد که جامعه علمی «کاملاً مبهوت» است.

این حادثه در حالی رخ داده که برزیل در تلاش است حمایت‌های لازم برای ساخت نخستین آزمایشگاه BSL-۴ کشور را جلب کند؛ مرکزی که قرار است برای کار با خطرناک‌ترین عوامل بیماری‌زا مورد استفاده قرار گیرد و تنها چند کیلومتر با محوطه یونی‌کمپ فاصله خواهد داشت.

یونی‌کمپ در بیانیه‌ای رسمی اعلام کرد که همکاری کامل با پلیس فدرال دارد و در کنار آن، تحقیقات داخلی گسترده‌ای را نیز برای شناسایی ضعف‌های احتمالی آغاز کرده است. طبق گزارش‌ها، نمونه‌ها از آزمایشگاه ویروس‌شناسی و زیست‌فناوری کاربردی دانشگاه خارج شده بودند که امکان مطالعه ایمن ویروس‌های قابل انتقال از راه هوا را فراهم می‌کند.

کشف مفقودی نمونه‌ها و آغاز تحقیقات

اسناد قضایی نشان می‌دهد ماجرا در ماه فوریه زمانی آغاز شد که یکی از پژوهشگران این آزمایشگاه متوجه مفقود شدن چند نمونه ویروسی شد و موضوع فوراً به مدیران دانشگاه اطلاع داده شد. بررسی تصاویر دوربین‌های امنیتی نشان داد که مایکل ادوارد میلر، دانشجوی دکتری فعال در همین آزمایشگاه و همسر سولداد پالامتا میلر، در ساعات غیرمعمول شب و بامداد از ساختمان خارج می‌شد و اغلب بسته‌هایی را حمل می‌کرد.

این تصاویر، همراه با گزارش کارکنان، موجب شد دانشگاه موضوع را به پلیس فدرال اطلاع دهد. پلیس در ۲۱ مارس با حضور در محل و انجام بازرسی‌های تخصصی، نمونه‌های گمشده را کشف کرد. بخشی از این نمونه‌ها در آزمایشگاهی متعلق به دانشکده مهندسی غذا پیدا شدند، مکانی که سولداد پالامتا میلر با گروهی دیگر از پژوهشگران در آن فعالیت داشت.

بازداشت، اتهامات و وضعیت حقوقی افراد مرتبط

طبق اسناد دادگاه، سولداد پالامتا میلر در ۲۳ مارس بازداشت شد؛ زیرا پلیس به این نتیجه رسیده بود که او پس از بازرسی‌های اولیه سعی داشته برخی شواهد مرتبط با نمونه‌های خارج‌شده را از بین ببرد. او در ۲۴ مارس با قرار وثیقه آزاد شد، اما همچنان با اتهاماتی از جمله سرقت و نقض مقررات امنیت زیستی مواجه است.

حضور پیشین او به‌عنوان پژوهشگر پسادکترا در همان آزمایشگاه BSL-۳ نیز به او اجازه خارج کردن مواد از این تأسیسات را نمی‌داد و هیچ‌گونه مجوز رسمی برای انتقال نمونه‌ها به دانشکده مهندسی غذا صادر نشده بود. با وجود نقش پررنگ تصاویر امنیتی در شکل‌گیری این پرونده، مایکل میلر تاکنون نه بازداشت شده و نه اتهامی رسمی علیه او مطرح شده است.

آندره ریبیرو، رئیس پلیس فدرال، اعلام کرد از آنجا که نمونه‌ها در محل کار سولداد میلر کشف شده‌اند، مسئولیت نگهداری غیرقانونی مواد بر عهده اوست. وی افزود تحقیقات هنوز در جریان است و مشخص خواهد شد که آیا همسرش یا افراد دیگری در این اقدام دخیل بوده‌اند یا خیر.

واکنش انجمن ویروس‌شناسی برزیل

انجمن ویروس‌شناسی برزیل نیز در بیانیه‌ای اعلام کرد که وضعیت را با دقت دنبال می‌کند. این انجمن تأکید کرد با وجود نگرانی‌های جدی درباره امنیت زیستی، سیستم‌های حفاظتی موجود در نهایت عملکرد مؤثری داشته‌اند؛ نمونه‌ها نسبتاً سریع شناسایی و مهار شده‌اند و مقامات نیز اقدامات لازم را بدون تعلل انجام داده‌اند.

یونی‌کمپ در بیانیه رسمی دیگری اعلام کرد هنوز جزئیات مربوط به اینکه دقیقاً کدام ویروس‌ها مفقود شده‌اند منتشر نشده است، اما هیچ‌یک از نمونه‌ها دستکاری ژنتیکی نشده بودند که به گفته مقامات موجب شده سطح خطر در پایین‌ترین مقدار ممکن باقی بماند.