چاپ دوم «ارزش‌های ادبی تاریخ بیهقی» در بازار کتاب

رویکرد نویسنده در «ارزش‌های ادبی تاریخ بیهقی»

محمدحسن صنعتی، نویسنده این کتاب، با رویکردی متفاوت و غیرمصححانه، تلاش کرده است تا با مبنا قرار دادن تصحیح مرحوم فیاض از «تاریخ بیهقی» که در سال ۱۳۵۰ در دانشگاه فردوسی مشهد به چاپ رسید، ارزش‌های ادبی این اثر را مشخص کند. تمرکز اصلی صنعتی بر جنبه‌های ادبی بوده و تحقیق خود را بدون در نظر گرفتن ارزش‌های تاریخی «تاریخ بیهقی» انجام داده است.

تاریخ بیهقی: ۵۰ سال نگارش و میراث غزنویان

به گفته مؤلف «ارزش‌های ادبی تاریخ بیهقی»، ابوالفضل بیهقی تا پایان عمر خود به طور پیوسته مشغول نگارش و پردازش این اثر بوده است. این فرآیند تحقیق، تألیف و تحریر حدود ۵۰ سال به طول انجامیده است. هدف بیهقی از نگارش این کتاب، باز کردن ارزش‌های ادبی اثری تاریخی است که از امهات کتب نثر ادب فارسی به شمار می‌رود و به عنوان یکی از مهم‌ترین کتاب‌های ادبی و تاریخی به یادگار مانده از دوران غزنویان شناخته می‌شود.

ساختار کتاب «ارزش‌های ادبی تاریخ بیهقی»

این کتاب در سه فصل اصلی تدوین شده است که هر یک به جنبه‌ای خاص از زندگی و اثر بیهقی می‌پردازند:

• محیط زندگی ابوالفضل بیهقی و شرح حال او: این فصل به بررسی زمینه تاریخی و زندگی‌نامه نویسنده می‌پردازد.
• تاریخ بیهقی، مأخذ و اثر ادبی قرن چهارم و پنجم هجری: این بخش به جایگاه تاریخ بیهقی به عنوان یک منبع تاریخی و ادبی در قرون چهارم و پنجم هجری می‌پردازد.
• سبک و زبان بیهقی: این فصل به تحلیل ویژگی‌های سبکی و زبانی این اثر برجسته اختصاص دارد.

چاپ اول این کتاب در سال ۱۳۹۲ منتشر شده بود و شامل مقدمه‌ای از میرزا ملااحمد، از اعضای آکادمی علوم جمهوری تاجیکستان، بود که همزمان با نوروز سال ۱۳۹۱ در دوشنبه نگاشته شده است.

اهمیت دیرینه و کشف دوباره تاریخ بیهقی

صنعتی معتقد است که با وجود اهمیت بی‌نظیر «تاریخ بیهقی»، این اثر نزدیک به هزار سال مورد عنایت چندانی قرار نگرفته بود و تنها در دو سده اخیر به عنوان کتابی همه‌پسند و همه‌خوان شناخته شده است. دکتر فیاض این اهمیت تازه‌یاب را جزئی از جریان تجدد ادبی می‌داند که با هجوم فرهنگ غربی، ضرورت خودشناسی تاریخی برای مردم ایران اهمیت حیاتی پیدا کرده است.

هنر نویسندگی بیهقی و لحن روایتی

برای نمایش هنر نویسندگی بیهقی، تاریخ او را مرحوم یوسفی به داستانی دراز مانند کرده است. داستان وقتی جذاب است و در ما اثر می‌کند که نویسنده، اشخاص واقعه را خوب بشناسد و هریک از ایشان مطابق سرشت و منش خود در صحنه ماجرا به حرکت و رفتار درآید و در نتیجه برخورد آن‌ها با یکدیگر حوادث و کشمکش‌ها وقوع یابد. بیهقی نه‌تنها اشخاص داستان و سجایا و خصائل آنان را خوب به جا می‌آورد بلکه خواننده را نیز از احوال و افکار آن‌ها باخبر می‌گرداند. گرچه در این داستان، داستان‌های فراوانی درج شده، نمی‌توان آن را قطعه قطعه خواند و برای اینکه معنی آن روشن گردد لازم است آن را از آغاز مطالعه نمود. در این بین، اینکه بیهقی برای بیان داستانش لحن روایتی را برگزیده که ریشه در گفتار دارد عاملی شده است تا تاریخ بیهقی که پسندیده خواص است، قابل فهم برای عوام و پسندیده و خوشخوان نزد آن‌ها نیز باشد. می‌توان گفت در تاریخ ادبیات جهان، لحن روایتی یکی از زیباترین و مؤثرترین لحن‌ها و شگردهای کار ادبی بوده؛ خاصه که ریشه در گفتار یعنی در ذات و طبیعت آدمی دارد و به همین جهت در جان اثر می‌کند. نثر روایتی نیز در ادبیات و تاریخ ادبیات جهان جایگاهی ویژه و بسیار گسترده دارد. تاریخ، داستان، رمان، حکایت، قصه، حماسه و بسیاری دیگر از آثار ادبی و فرهنگی با همین نثر و لحن و شیوه نوشته شده‌اند و می‌شوند.

این بخش از کتاب، به زیبایی هنر نویسندگی بیهقی را تشریح می‌کند و نشان می‌دهد چگونه او با خلق شخصیت‌های زنده و استفاده از لحن روایتی برگرفته از گفتار، اثری خلق کرده که هم برای خواص و هم برای عوام جذاب و قابل فهم است. این شیوه نگارش در تاریخ ادبیات جهان نیز جایگاه ویژه‌ای دارد و در بسیاری از آثار ادبی و فرهنگی به کار گرفته شده است.