تنگه هرمز: اهرم اصلی بازدارندگی ایران در برابر توافق‌های نامتقارن

اصول سه‌گانه بازدارندگی مؤثر

برای کشوری مانند ایران که در محیط پرتنش خاورمیانه بدون متحدان قابل اتکا و تضمین‌های امنیتی نهادینه‌شده زندگی می‌کند، بازدارندگی شاکله اصلی منافع ملی است. کارکرد مؤثر آن نیز به سه شرط بنیادی وابسته است:

• توان واقعی برای تحمیل هزینه: داشتن قابلیت‌های نظامی و اقتصادی برای وارد کردن خسارت به دشمن.
• باورپذیری اراده استفاده: متقاعد کردن طرف مقابل به اینکه ایران اراده و عزم استفاده از این توان را دارد.
• انتقال روشن پیام: ارسال پیام‌های واضح و قاطع که از خطاهای ادراکی و محاسبات خوش‌بینانه رقیب عبور کند.

رجب‌زاده تصریح می‌کند که برای ایران، این یک بحث صرفاً نظری نیست. کشوری که نمی‌تواند بر حمایت ائتلاف پایدار یا چتر امنیتی قدرت‌های بزرگ تکیه کند، ناگزیر است اعتبار بازدارندگی خود را بر منطق «خودیاری» (Self-Help) بنا کند. در چنین وضعیتی، تهدید زمانی برای دشمن باورپذیر می‌شود که با بقای کشور گره بخورد؛ هرچه خطر متوجه موجودیت سیاسی و تمامیت سرزمینی بیشتر باشد، اراده مقاومت معتبرتر به نظر می‌رسد. از این رو، هر طرح دیپلماتیکی برای پایان جنگ باید بر اساس تأثیرش بر این منطق ارزیابی شود و نباید بنیان بازدارندگی ایران را تضعیف کند.

معامله‌ای نامتقارن: کالبدشکافی توافق‌های پیشنهادی

بسیاری از ابتکارات میانجی‌گران، تحت عناوینی چون «حل‌وفصل منازعه» یا «معماری امنیت منطقه‌ای»، از یک عدم توازن ساختاری رنج می‌برند. منطق حاکم بر این طرح‌ها، ایران را به سمت مبادله «قابلیت‌های سخت و برگشت‌ناپذیر» با «تعهدات سیاسی و بازگشت‌پذیر» سوق می‌دهد. این فرآیند با سه لایه تضعیف بازدارندگی برای ایران همراه است:

1. استحاله قدرت به تعهد: از ایران خواسته می‌شود معتبرترین اهرم عینی خود، یعنی اشراف ژئوپولیتیک بر تنگه هرمز را «حقوقی‌سازی» و مقید کند. تبدیل این حق حاکمیتی به تعهدی بین‌المللی برای تضمین جریان انرژی، عملاً خلع سلاح داوطلبانه است.
2. نامتقارن بودن تضمین‌ها: آنچه ایران واگذار می‌کند (جغرافیا و ابزار سخت) به سادگی قابل بازیابی نیست، در حالی که آنچه دریافت می‌کند (مانند کاهش تحریم‌ها یا وعده‌های میانجی‌گری) از جنس اراده سیاسی است که سیال‌ترین عنصر در روابط بین‌الملل بوده و با تغییر دولت‌ها می‌تواند دگرگون شود.
3. تله مشروعیت: با تبدیل دارایی راهبردی به تعهد دیپلماتیک، هرگونه تلاش برای بازگشت به وضعیت بازدارندگی یا استفاده مجدد از اهرم هرمز در بحران‌ها، به عنوان نقض قوانین بین‌المللی و خروج از نظم توافق‌شده معرفی می‌شود.

این فرآیند نوعی «برون‌سپاری امنیت» است که ایران را از یک بازیگر کنش‌گر و بازدارنده به بازیگری منفعل و متعهد تبدیل می‌کند. در این تله استراتژیک، دشمن نه تنها قدرت فیزیکی ایران را مهار می‌کند، بلکه حق اخلاقی و حقوقی ایران برای استفاده از ابزارهای قدرتش را نیز سلب می‌کند.

تنگه هرمز: اهرم بی‌بدیل بازدارندگی

ابهام هسته‌ای، افزایش سطح غنی‌سازی و حتی موشک‌های بالستیک نتوانستند بازدارندگی کامل را برای ایران به ارمغان آورند، زیرا در تحمیل هزینه‌های جدی به ایالات متحده و شرکای آن محدودیت داشتند. در مقابل، تنگه هرمز امکان دیگری برای تحمیل هزینه فراهم می‌کند. هرمز تنها یک باریکه جغرافیایی نیست؛ بلکه قدرتمندترین سلاح ایران برای «بازدارندگی از طریق تنبیه» و ضامن هر توافق آتی است. این تنگه تنها اهرمی است که ایران می‌تواند با آن هزینه‌های نامتقارن را نه فقط بر ایالات متحده، بلکه بر کل بازارهای جهانی انرژی، کشورهای عرب حاشیه خلیج فارس و هر اقتصاد بزرگی که به جریان انرژی منطقه وابسته است، تحمیل کند.

درس‌های برجام و پرهیز از تضمین‌های کاغذی

تجربه برجام نشان داد که تعهدی که نقض آن هزینه‌ای در پی نداشته باشد، بازدارنده نیست. آمریکا در سال ۲۰۱۸ از برجام خارج شد، بدون اینکه بهایی بپردازد یا توسط نهادهای بین‌المللی تنبیه شود. این در حالی بود که ایران به تعهدات خود پایبند مانده بود. طرح‌های فعلی نیز ساختاری مشابه را پیشنهاد می‌دهند: مبادله دارایی‌های سخت نظامی به صورت نقد با تعهدات سیاسی آمریکا به صورت نسیه، بدون مکانیسمی برای تحمیل هزینه واقعی بر واشنگتن.

نقش قدرت‌های بزرگ: چین و روسیه

برخی معتقدند که می‌توان با تکیه بر بازیگرانی چون چین و روسیه به عنوان ضامن توافقی جدید، از تله برجام گریخت. اما رفتار مسکو و پکن در جنگ‌های گذشته و فعلی اعتبار این استدلال را زیر سؤال می‌برد. نه چین و نه روسیه مداخله معناداری در برابر اقدامات نظامی آمریکا یا اسرائیل علیه ایران نکردند و تضمین امنیتی ملموسی ارائه ندادند. این رفتار بازتاب ملاحظات استراتژیک آنهاست؛ قدرت‌های بزرگ منافع حیاتی خود را به خاطر شرکایی که ارزش استراتژیک‌شان هزینه احتمالی را توجیه نمی‌کند، قربانی نمی‌کنند.

تنهایی استراتژیک و دارایی واقعی ایران

تاب‌آوری ایران در جنگ‌های اخیر نه با «ابهام هسته‌ای» بلکه با توان نامتقارن متعارف حاصل شده است: سامانه‌های موشکی پراکنده، زرادخانه پهپادی و مهم‌تر از همه، اهرم جغرافیایی تنگه هرمز. ارزش تنگه هرمز به پنهان‌کاری یا ابهام وابسته نیست، بلکه شفاف، فیزیکی و فوری است؛ بستن آن بلافاصله هزینه‌هایی را بر هر بازیگر در اقتصاد جهانی تحمیل می‌کند. برخلاف سلاح هسته‌ای که با ریسک اقدام جمعی شدید همراه است، هرمز ابزاری ساختاری و متناسب است که می‌توان تهدید به انسداد را مطرح کرد، آن را به صورت گزینشی اعمال کرد و میزان تنش را به تدریج افزایش داد. از همه مهم‌تر، این اهرم را نمی‌توان با بمباران از بین برد و هیچ عملیات هوایی قادر نیست توان ایران در تهدید ترافیک دریایی در سواحل خود را به طور کامل نابود کند. چنین بازدارندگی‌ای به جای حسن نیت یا تضمین خارجی، بر جغرافیا استوار است.

معماری دوام‌آور: ضرورت حفظ تنگه هرمز

هر توافقی که ایران وارد آن می‌شود باید به گونه‌ای ساختار یابد که امتیازات تهران تا زمانی که تعهدات طرف مقابل «برگشت‌ناپذیر» اجرا نشده‌اند، معلق بماند. از همه بنیادی‌تر، هیچ توافقی نباید تنگه هرمز را معامله کند. هرمز هم عامل بازدارندگی و هم ضامن واقعی تعهدات طرف مقابل خواهد بود. تجربیات اوکراین و لیبی نشان می‌دهند که با از دست دادن اهرم تحمیل هزینه، اعتبار توافق تضعیف می‌شود و کشورها در معرض تهاجم قرار می‌گیرند.

جمع‌بندی: دیپلماسی در سایه نابرابری قدرت

بیشتر طرح‌های پیشنهادی از ایران می‌خواهند به پایداری توافقی در آینده اعتماد کند؛ اما با توجه به ساختار حقوقی پیشین، پویایی‌های سیاست داخلی آمریکا و امکان خروج یک‌جانبه از معاهدات، چنین اعتمادی توجیه ندارد. در این موازنه نابرابر، آنچه ایران به آن متعهد می‌شود دائمی و قابل راستی‌آزمایی است، در حالی که تعهدات آمریکا با هر دولت جدیدی می‌تواند بی‌اثر شود.

این نکات به معنای مخالفت با اصل دیپلماسی نیست، بلکه یادآوری این واقعیت است که در غیاب مکانیسم‌های اجرایی و در شرایط نابرابری قدرت، دیپلماسی چه چیزی را می‌تواند و چه چیزی را نمی‌تواند تضمین کند. در این چارچوب، تنگه هرمز مهم‌ترین دارایی استراتژیک ایران است و از تمام عناصر بازدارندگی دیگر ارزشمندتر. هر ابتکاری برای پایان جنگ، لاجرم باید مدیریت تنگه هرمز توسط ایران را به رسمیت بشناسد.