جنگ و پیامدهای اقتصادی آن: ۲ تا ۵ سال عقب‌ماندگی برای اقتصاد ایران

پیامدهای اقتصادی جنگ بر ایران

جنگ علاوه بر تلفات انسانی و مجروحیت‌ها، به زیرساخت‌های اقتصادی و سرمایه انباشته آسیب جدی وارد می‌کند که بازسازی آن نیازمند زمان و منابع قابل‌توجهی است. این خسارات، مسیر رشد و توسعه اقتصادی کشور را مختل کرده و آن را نسبت به رقبای منطقه‌ای و جهانی عقب می‌اندازد.

• میزان خسارت: سخنگوی دولت ایران اعلام کرده است که در جریان جنگ اخیر، خسارتی در حدود ۲۷۰ میلیارد دلار به اقتصاد کشور وارد شده است.
• نسبت به تولید ناخالص داخلی: این رقم معادل حدود ۵۷ درصد تولید ناخالص داخلی کشور است.
• نسبت به درآمدهای نفتی: بیش از پنج برابر درآمدهای نفتی سالانه ایران برآورد می‌شود.
• نسبت به بودجه عمومی: تقریباً سه برابر بودجه عمومی دولت است که ابعاد گسترده این شوک اقتصادی را نشان می‌دهد.

برآورد فنی زمان بازسازی اقتصاد

زمان بازسازی اقتصاد ایران به عواملی نظیر میزان خسارت اولیه، نرخ رشد اقتصادی و بهره‌وری سرمایه بستگی دارد. هرچه نرخ رشد اقتصادی بالاتر و سطح خسارت کمتر باشد، دوره بازسازی کوتاه‌تر خواهد بود.

بهره‌وری سرمایه در ایران:

• نسبت سرمایه انباشته‌شده به تولید ناخالص داخلی در ایران حدود ۴ برآورد می‌شود.
• این نسبت نشان می‌دهد برای افزایش یک واحدی تولید، به حدود چهار واحد افزایش در سرمایه انباشته‌شده نیاز است.
• با پایین بودن بهره‌وری سرمایه در ایران، تحقق نرخ‌های رشد بالا می‌تواند فرآیند بازسازی را تسریع کند.

سناریوهای بازسازی:

• در صورت دستیابی به رشد اقتصادی ۸ درصدی، دوره بازسازی حدود دو سال خواهد بود.
• در سناریوی بدبینانه با رشد ۳ درصدی، این دوره به حدود پنج سال افزایش می‌یابد.

دو روایت متفاوت از برآورد خسارت ایران

برآورد ۲۷۰ میلیارد دلاری خسارات ناشی از حملات، به یکی از محورهای اصلی اختلاف‌نظر میان کارشناسان تبدیل شده و دو روایت متفاوت در این زمینه وجود دارد:

۱. روایت بزرگ‌نمایی خسارات

گروهی از کارشناسان معتقدند این رقم فراتر از سطح واقعی خسارات واردشده است و بیشتر از آنکه مبتنی بر برآورد خسارات بالفعل باشد، از محاسبات گسترده و گاه خوش‌بینانه درباره هزینه‌های غیرمستقیم تاثیر پذیرفته است. آنان تاکید می‌کنند که مرز میان خسارات قطعی و هزینه‌های بالقوه آینده به‌طور دقیق تفکیک نشده است.

۲. روایت کم‌برآوردی خسارات

گروه دیگری بر این باورند که رقم اعلام‌شده حتی تمامی ابعاد خسارت را پوشش نمی‌دهد و با احتساب هزینه‌های پنهان، فرصت‌های از دست‌رفته و پیامدهای بلندمدت اقتصادی، میزان واقعی خسارت می‌تواند تا حدود ۵۰۰ میلیارد دلار افزایش یابد. این شامل هزینه‌های بازسازی زیرساخت‌ها، زمان ازدست‌رفته برای احیای پروژه‌ها، کاهش بهره‌وری اقتصادی، آسیب به مراکز علمی و دانشگاهی و خسارات واردشده به صنایع کلیدی مانند پتروشیمی می‌شود. به عنوان مثال، تنها در یک مورد، حدود ۵ میلیارد دلار از خسارات به مجموعه فولاد مبارکه اصفهان نسبت داده می‌شود.

زمان بازسازی با نرخ رشد ۸ درصد

دستیابی به رشد اقتصادی ۸ درصدی در اسناد بالادستی ایران مطرح شده است. با فرض تحقق این هدف در دوره پس از جنگ و با اجرای اصلاحات عمیق اقتصادی و کاهش تنش‌های خارجی، اقتصاد ایران ظرفیت دستیابی به چنین رشدی را خواهد داشت.

• با خسارت ۲۷۰ میلیارد دلاری و رشد سالانه ۸ درصد، حدود ۲ سال زمان لازم است تا تولید ناخالص داخلی به سطح پیش از جنگ بازگردد.
• خسارت ۲۷۰ میلیارد دلاری به سرمایه، به کاهش تقریبی ۷۰ میلیارد دلاری در تولید ناخالص داخلی منجر می‌شود.
• با در نظر گرفتن اندازه حدود ۴۸۰ میلیارد دلاری اقتصاد ایران پیش از جنگ، سطح تولید به حدود ۴۱۰ میلیارد دلار کاهش یافته است.

زمان بازسازی با نرخ رشد ۳ درصد

میانگین رشد اقتصادی ایران در سال‌های گذشته حدود ۳ درصد بوده است. با فرض تداوم این نرخ رشد در دوره پس از جنگ، خسارت ۲۷۰ میلیارد دلاری می‌تواند اقتصاد ایران را حدود ۵ سال به عقب بازگرداند.

• پیامدهای تورمی جنگ و اختلالات ساختاری ناشی از آن، تداوم رشد ۳ درصدی را نیز تا حدی خوش‌بینانه می‌سازد.
• در صورتی که جنگ برای مدت بیشتری (مثلاً یک ماه دیگر) ادامه یابد و حجم خسارات به حدود ۵۰۰ میلیارد دلار افزایش یابد، زمان بازسازی به بیش از ۱۰ سال خواهد رسید.
• هر یک ماه تداوم جنگ می‌تواند بیش از ۵ سال اقتصاد ایران را به عقب براند.

ضرورت تبدیل دستاوردهای نظامی به توافق سیاسی

با توجه به هزینه‌های سنگین اقتصادی جنگ، پایان‌دادن به آن باید در اولویت بالای سیاستگذاری قرار گیرد. جاماندگی ۲ تا ۵ ساله اقتصاد ایران به ازای هر ماه تداوم جنگ، ماهیت مخرب این پدیده را به وضوح نشان می‌دهد.

تبدیل دستاوردهای نظامی در میدان به دستاوردهای دیپلماتیک، یکی از الزامات حکمرانی کارآمد است. اکنون که نیروهای مسلح ایران توانسته‌اند در برابر نیروهای مهاجم مقاومت کنند، ضروری است این موفقیت میدانی از طریق دستیابی به یک توافق سیاسی پایدار، به دستاوردی در عرصه دیپلماسی نیز تبدیل شود. دیپلماسی همواره مسیر کم‌هزینه‌تری نسبت به تداوم درگیری نظامی بوده است.