آموزش آنلاین در سال 1404؛ چرخه تعطیلی، بلاتکلیفی و افت کیفیت

آموزش ضبط ‌شده به‌جای کلاس آنلاین

در بسیاری از مدارس، آنچه تحت عنوان آموزش آنلاین معرفی شد، در واقع چیزی جز فایل‌های ضبط ‌شده نبود. کلاس‌هایی که قرار بود جایگزین تعامل زنده شوند، به ویدئوهایی از پیش آماده تبدیل شدند که دانش‌آموزان تنها امکان تماشای آن‌ها را داشتند.

• ساعات محدود رفع اشکال: تنها زمان‌های کوتاهی برای پرسش و پاسخ تعیین شد.
• تکالیف روزانه: دانش‌آموزان موظف به بارگذاری تکالیف در همان روز بودند.
• فقدان «رابطه»: ارتباط یک‌سویه جایگزین رابطه تعاملی معلم و دانش‌آموز شد.

یکی از مادران می‌گوید: «فرزندش ساعت‌ها مقابل صفحه نمایش می‌نشیند، اما در پایان روز، نمی‌توان تشخیص داد چه میزان از مطالب را آموخته است. نگرانی اصلی نه صرفاً افت کیفیت، بلکه نامشخص بودن وضعیت یادگیری است؛ اینکه نمی‌دانیم بچه‌ها چه می‌فهمند و چه از دست می‌دهند.»

اضطرابی که به برنامه درسی اضافه شد

دانش‌آموزان نیز روایت متفاوتی از این شرایط دارند. برای آنان، مسئله فقط کیفیت پایین آموزش نیست، بلکه اضطرابی است که به‌طور مداوم بر آن افزوده می‌شود. دانش‌آموزی که خود را برای امتحانات آماده می‌کند، در شرایطی قرار گرفته که نمی‌داند آیا آموزش دریافت‌شده برای ارزیابی‌ها کافی است یا خیر.

او از ترس مواجهه با آزمون‌هایی می‌گوید که بر مبنای محتوایی برگزار می‌شوند که شاید هرگز به‌درستی آموزش داده نشده است. در چنین فضایی، آموزش نه‌تنها کارکرد اصلی خود را از دست داده، بلکه به منبعی برای اضطراب دائمی دانش‌آموزان تبدیل شده است.

دانشگاه‌ها؛ بی‌نظمی در سطحی دیگر

اگرچه وضعیت مدارس نگران‌کننده است، اما روایت‌ها از دانشگاه‌ها، به‌ویژه دانشگاه‌های آزاد، تصویر پیچیده‌تری را نشان می‌دهد.

وضعیت دانشگاه‌های دولتی:

• با وجود دسترسی نسبی به اینترنت، امکان حضور فیزیکی به‌طور کامل فراهم نشده است.
• آموزش همچنان در وضعیت نیمه‌حضوری یا آنلاین باقی مانده است.
• به اساتید توصیه شده صرفاً محتوای درسی را ضبط کرده و در سامانه‌ها بارگذاری کنند.

بی‌نظمی در دانشگاه‌های آزاد:

• اساتیدی غیر از آنچه در زمان انتخاب واحد ثبت شده بودند، کلاس‌ها را برگزار کرده‌اند.
• کلاس‌ها از طریق اپلیکیشن‌هایی برگزار شده که به‌دلیل تحریم‌ها و محدودیت‌های اینترنتی، دسترسی به آن‌ها ممکن نبوده است.
• مسئولیت شرایط از سوی اساتید نادیده گرفته شده و حتی تهدید به حذف در صورت عدم حضور مطرح شده است.

کلاس‌هایی که هرگز برگزار نشدند

در میان این روایت‌ها، نمونه‌هایی نیز وجود دارد که نشان می‌دهد اساساً کلاسی برگزار نشده است. دانشجویی روایت می‌کند که استاد، بدون اطلاع قبلی، گروهی ایجاد کرده و مجموعه‌ای از فایل‌های صوتی و تصویری را ارسال کرده و اعلام کرده است که امتحان صرفاً از همین محتوا خواهد بود. این در حالی است که زمان رسمی کلاس‌ها یا خالی مانده یا به‌طور کامل نادیده گرفته شده است.

چنین تجربه‌هایی، بیش از آنکه نشان‌دهنده ضعف زیرساخت باشد، به نوعی از بی‌نظارتی و فقدان پاسخگویی اشاره دارد.

استثناهایی که قاعده را تغییر نمی‌دهند

در این میان، نمی‌توان از اساتیدی چشم‌پوشی کرد که همچنان به‌صورت منظم کلاس‌های خود را برگزار می‌کنند، جزوه ارائه می‌دهند و تلاش می‌کنند مسیر یادگیری را برای دانشجویان و دانش‌آموزان هموار نگه دارند. اما حتی در این موارد نیز، خود اساتید اذعان دارند که کیفیت آموزش به‌دلیل شرایط موجود، به‌طور محسوسی کاهش یافته است. آموزش در بهترین حالت، نصفه پیش می‌رود؛ نه به‌طور کامل آنلاین است و نه امکان بهره‌گیری از ظرفیت‌های آموزش حضوری را دارد.

هزینه‌هایی که بازنمی‌گردند

موضوعی که بیش از پیش مورد اعتراض خانواده‌ها و دانشجویان قرار گرفته، مسئله هزینه‌هاست. از شهریه‌های مدارس غیرانتفاعی و کلاس‌های فوق‌برنامه گرفته تا هزینه‌های سرویس، تغذیه و شهریه دانشگاه‌ها، مبالغ قابل‌توجهی پرداخت شده است؛ آن هم برای خدماتی که یا ارائه نشده‌اند یا با کیفیتی بسیار پایین‌تر از حد انتظار عرضه شده‌اند.

با این حال، بر اساس تصمیمات اتخاذشده، بازگشت این هزینه‌ها در دستور کار قرار ندارد. این در حالی است که برای بسیاری از خانواده‌ها، مسئله صرفاً پول نیست، بلکه تناسب میان هزینه پرداختی و کیفیت خدمات دریافتی است؛ تناسبی که اکنون به‌شدت زیر سؤال رفته است.

مقایسه‌ای که به ضرر امروز تمام می‌شود

بسیاری از دانش‌آموزان و دانشجویان، تجربه دوران کرونا را با وضعیت فعلی مقایسه می‌کنند و معتقدند که شرایط آن زمان، با وجود تمامی محدودیت‌ها، به‌مراتب سامان‌یافته‌تر بود. در آن دوره، اینترنت پایدارتر بود، پلتفرم‌ها در دسترس قرار داشتند و کلاس‌های آنلاین به‌صورت واقعی و تعاملی برگزار می‌شدند. اما اکنون، علاوه بر ضعف زیرساخت، محدودیت‌های دسترسی به شبکه‌های بین‌المللی و اختلال در ارتباطات، شرایط را پیچیده‌تر کرده است.

پشت پرده یک تصمیم؛ ادامه دادن به هر شکل ممکن

پرسش اصلی اما همچنان پابرجاست: «چرا با وجود این حجم از نارضایتی، تصمیمی برای جبران هزینه‌ها یا اصلاح روندها اتخاذ نمی‌شود؟»

پاسخ به این پرسش را باید در ترکیبی از عوامل جست‌وجو کرد؛ از فشارهای اقتصادی بر نهادهای آموزشی گرفته تا نبود سازوکارهای نظارتی مؤثر و همچنین تلاش برای حفظ ظاهری از تداوم آموزش، حتی به بهای افت شدید کیفیت آن. در چنین شرایطی، به نظر می‌رسد که ادامه دادن به هر شکل ممکن، جایگزین درست انجام دادن شده است.

سال تحصیلی برای بسیاری از دانش‌آموزان و دانشجویان، نه با یادگیری، بلکه با تردید به پایان می‌رسد؛ تردیدی درباره آنچه آموخته‌اند و آنچه از دست داده‌اند. در میان این همه فایل ضبط ‌شده، کلاس‌های نیمه‌تعطیل و هزینه‌های بی‌پاسخ، شاید آنچه بیش از همه نادیده گرفته شده، خودِ آموزش است؛ همان چیزی که قرار بود در مرکز تمام این تصمیم‌ها قرار داشته باشد، اما اکنون در حاشیه‌ای مبهم و بی‌صدا باقی مانده است.