سد نرماب گلستان: مهار سیلاب، نجات جان و مال، در انتظار بهره‌برداری کامل

عملکرد حیاتی سد نرماب در مهار سیلاب اخیر

در سیلاب هفته گذشته، با وجود شدت بارش‌ها و حجم بالای رواناب، سازه سد نرماب به طور خودکار و بدون نیاز به بهره‌برداری رسمی، نقش یک سد تنظیمی را ایفا کرد. این سد توانست با کنترل و ذخیره حدود ۱۰ میلیون متر مکعب آب، از طغیان رودخانه‌ها و ورود سیلاب به مناطق مسکونی و کشاورزی پایین دست جلوگیری کند. این اقدام مانع از بروز خسارات مالی و جانی گسترده در شهرستان‌های مینودشت، گالیکش و کلاله شد.

استاندار گلستان در آخرین بازدید از این پروژه تاکید کرد: «سد نرماب نه تنها تامین‌کننده آب آشامیدنی و کشاورزی منطقه خواهد بود، بلکه نقش حیاتی در کنترل سیلاب و مدیریت بحران‌های طبیعی ایفا خواهد کرد. تکمیل این پروژه، یک ضرورت اجتناب‌ناپذیر برای توسعه پایدار شرق گلستان است.»

چالش‌های پیش روی بهره‌برداری کامل

سد نرماب که بزرگ‌ترین طرح آبی گلستان با حجم مخزن ۱۲۵ میلیون متر مکعب است، پس از ۱۵ سال تلاش مهندسی، بدنه و تاسیساتش تکمیل شده و آماده آبگیری است. با این حال، بهره‌برداری کامل از آن به جابجایی روستای جنگلده بالا که در کاسه سد قرار دارد، منوط شده است. این تاخیر، با وجود آمادگی کامل زیرساخت‌های فنی، به درخواست اهالی روستا و با هدف تکمیل جابجایی و تملک کامل اراضی صورت گرفته است.

مشخصات فنی و افتخارات پروژه

این سازه خاکی با هسته رسی، دارای مشخصات فنی چشمگیری است:

• ارتفاع: ۶۰ متر از بستر رودخانه
• طول تاج: ۸۰۷ متر
• عرض تاج: ۱۰ متر
• حجم بدنه: ۷.۳ میلیون متر مکعب خاکریزی
• ظرفیت تنظیم سالیانه: ۱۹۰ میلیون متر مکعب آب

سرریز بتنی این سد با ظرفیت تخلیه ۸۵۰ متر مکعب بر ثانیه، سال گذشته جایزه ملی کیفیت را کسب کرد و کل پروژه در میان مگاپروژه‌های کشور، مدال نقره مدیریت را به خود اختصاص داد.

تاسیسات و پایداری

عبدالحکیم جاوید، سرناظر سد و شبکه نرماب، به ویژگی‌های فنی دیگر اشاره کرد:

• دیوار آب‌بند پی: عمق ۹۵ متر (در پی آبرفتی ۷۰ متری) و طول ۶۰۰ متر با ضخامت ۱.۲ متر، با استفاده از تکنولوژی هیدروفرز (BS۵۰) که برای اولین بار در سدهای بزرگ ایران به کار رفته است.
• تونل‌ها: دو تونل دوقلوی ۲۷۵ متری با قطر ۴.۵ متر، یکی برای انتقال آب آشامیدنی و کشاورزی و دیگری برای تخلیه اضطراری.
• تاسیسات هیدرومکانیکال: شامل دریچه‌های سرویس و اضطراری، شیرآلات کنترل جریان، کابل‌کشی به اتاق کنترل مرکزی و ابزار دقیق (مانند سنسورهای رفتارنگاری دیوار آب‌بند) که ۱۰۰ درصد نصب و آماده بهره‌برداری هستند.

بر اساس آزمایش‌های فشار منفذی اخیر، هیچ مشکلی در بخش‌های مکانیکی، الکتریکی و سازه‌ای این سد وجود ندارد.

ابعاد مالی و برنامه‌های آینده

مهدی ضیایی، مدیر طرح سد نرماب، اعلام کرد که این سد نخستین پروژه فاینانس داخلی (ماده ۵۶ قانون بودجه) در کشور است که با وجود تحریم‌ها به مرحله پایان بدنه رسیده است. تاکنون سه هزار میلیارد تومان برای ساخت این سد هزینه شده و تکمیل پروژه نیازمند ۱۰ هزار میلیارد تومان دیگر است که از محل مولدسازی املاک دولتی تامین خواهد شد.

مراحل آبگیری و اهداف بلندمدت

عمر مفید سد ۵۰ سال برنامه‌ریزی شده که با طرح‌های آبخیزداری بالادست، تا ۲۰۰ سال قابل تمدید خواهد بود. اهداف این سد شامل موارد زیر است:

• تامین آب آشامیدنی: ۴۰ میلیون متر مکعب برای پنج شهرستان (مینودشت، گنبدکاووس، گالیکش، کلاله و آزادشهر) و ۱۴۰ روستا با جمعیت ۷۰۰ هزار نفر.
• آبیاری کشاورزی: ۱۸ هزار هکتار زمین کشاورزی با شبکه آبیاری-زهکشی ۱۶ هزار میلیارد ریالی.
• کنترل سیلاب: کنترل سیلاب‌های مخرب سه شاخه اصلی گرگان‌رود.
• تولید برق: ایجاد ظرفیت گردشگری برق‌آبی پنج مگاواتی.

مرحله نخست آبگیری سد با حجم ۳۰ میلیون متر مکعب پس از تکمیل جابجایی روستای جنگلده بالا (با ۷۰ درصد پیشرفت) آغاز می‌شود و نیازمند ۲۵۰۰ میلیارد تومان اعتبار است. مرحله دوم شامل جابجایی سه روستای باقی‌مانده، خرید ۳۰۰ هکتار زمین، احداث تونل ۶ کیلومتری انتقال از رودخانه خرمارود و سامانه انتقال و سد تنظیمی نقده‌خاندوز خواهد بود و ۷۵۰۰ میلیارد تومان نیاز دارد.