مناقشه بر سر نقش خشکسالی در سقوط بریتانیای روم: تاریخ‌دانان منتقدان اصلی

اختلاف نظر بر سر نقش خشکسالی در سقوط بریتانیای روم

پژوهشگران درباره این ادعا که خشکسالی‌ها به آغاز درگیری‌ها در اواخر عمر امپراتوری روم در استان بریتانیا کمک کردند، دچار اختلاف نظر شده‌اند. در حالی که اقلیم‌شناسان شواهدی از خشکسالی هم‌زمان با ناآرامی‌ها و نبردها یافته‌اند، مورخان معتقدند که منابع مکتوب کلیدی به اشتباه تفسیر شده‌اند. این اختلاف، دشواری‌های مداوم پژوهشگران در تلاش برای ترکیب داده‌های اقلیمی گذشته با اسناد تاریخی را برجسته می‌کند.

پژوهش اولیه و «توطئه بربرها»

داستان از سال گذشته آغاز شد، زمانی که گروهی از محققان به رهبری اولف بونتگن، جغرافی‌دان دانشگاه کمبریج، با بررسی دقیق حلقه‌های درختان در مناطق جنوبی بریتانیا و شمال فرانسه، توانستند تصویری نسبتاً واضح از شرایط آب‌و‌هوایی بین سال‌های ۲۸۸ تا ۲۰۰۰ میلادی ارائه دهند.

این پژوهشگران مجموعه‌ای از خشکسالی‌های شدید را با «توطئه‌ی بربرها» در سال ۳۶۷ مرتبط دانستند؛ زمانی که جنگجویانی از بریتانیا و ایرلند مجموعه‌ای از شکست‌ها را به امپراتوری روم تحمیل کردند. با اینکه امپراتوری توانست دوباره کنترل را به دست بگیرد، در طول ۵۰ سال بعد به تدریج از بریتانیا عقب‌نشینی کرد. بونتگن و همکارانش استدلال کردند که خشکسالی باعث کاهش محصول کشاورزی شد و رهبران محلی را به شورش علیه رومی‌ها واداشت.

تیم پژوهشی یافته‌های خود را به کل امپراتوری روم گسترش داد. آن‌ها با استفاده از مجموعه داده‌ای شامل ۱۰۶ نبرد و ترکیب آن با داده‌های حلقه‌های درختی سراسر اروپا، دریافتند که احتمال وقوع نبردها در سال‌های پس از تابستان‌های خشک و سال‌های بسیار گرم بیشتر بوده است.

انتقادات تاریخ‌دانان و تفسیر منابع

اکنون گروه دیگری از پژوهشگران، پاسخی انتقادی در همان مجله، یعنی «تغییر اقلیم» منتشر کرده‌اند. هلن فاکس‌هال فوربس، تاریخ‌نگار دانشگاه کافوسکاری ونیز در ایتالیا، می‌گوید: «احساس کردیم آن‌قدر مشکل در این مقاله وجود دارد که نباید بدون چالش باقی بماند.» او می‌گوید داده‌های مربوط به اقلیم باستانی «بسیار جالب» هستند، اما تفسیر تیم پژوهش از منابع تاریخی و باستان‌شناسی اغلب اشتباه است.

تفسیر «توطئه بربرها»

تنها منبع درباره «توطئه بربرها»، آمیانوس مارسلینوس است؛ نویسنده رومی که بین سال‌های ۳۳۰ تا ۴۰۰ میلادی زندگی می‌کرد. او دهه‌ها پس از آن رویدادها، تاریخی از روم با عنوان Res gestae نوشت که تنها بخش‌هایی از آن باقی مانده است.

مشکل اینجاست که قسمت‌های مربوط به «توطئه‌ی بربرها» در متن آمیانوس تکه‌پاره و مبهم هستند. معنای دقیق عبارت «barbarica conspiratio» (توطئه‌ی بربرها) مشخص نیست: آیا قیام هماهنگ بوده یا صرفاً مجموعه‌ای از غارتگری‌ها و ناآرامی‌های پراکنده؟ علاوه بر این، آمیانوس وضعیت بریتانیایی‌ها را در آن دوران در حالت «نهایت درماندگی» توصیف می‌کند؛ عبارتی که می‌تواند به قحطی اشاره داشته باشد، اما لزوماً محدود به تنها همین موضوع نیست.

نکته‌ی کلیدی: آمیانوس صراحتاً بیان کرد که وضعیت درماندگی نتیجه‌ی توطئه‌ی بربرها بوده و علت آن نیست. یعنی خشکسالی نمی‌توانست به طور مستقیم باعث شورش شده باشد، بلکه احتمالاً یکی از عوامل تشدیدکننده بود.

بونتگن و همکارانش در پاسخ، در مقاله‌ای دیگر به پژوهشی از سال ۱۹۸۴ اشاره می‌کنند که «inopiam» را دقیقاً به معنای «قحطی» تفسیر می‌کند. با این حال، فاکس‌هال فوربس و همکارانش نیز تحلیل جامعی را نشانه گرفتند که سال ۲۰۰۹ منتشر شد و زبان و زمینه‌ی تاریخی آثار آمیانوس را دوباره بررسی می‌کند.

چالش‌های داده‌ای و نیاز به همکاری بین‌رشته‌ای

مشکل دیگری نیز وجود دارد: پایگاه داده‌ی نبردها یکدست نیست. برخی از نبردها، درگیری‌های تمام‌عیار نظامی و برخی دیگر تنها ناآرامی‌های شهری بودند. از نبردهای تمام‌عیار تا ناآرامی‌های شهری، کمبود غذا و گرسنگی می‌تواند جرقه‌ای برای شورش باشد، اما اثبات این ارتباط نیازمند تحلیل‌های دقیق‌تری است. نکته‌ی کلیدی اینجاست که تیم مطالعه‌ی زیست‌محیطی فاقد متخصص تاریخ روم باستان بود.

مناقشه‌ها نشان می‌دهد که پیوند دقیق داده‌های اقلیمی با رویدادهای تاریخی چقدر دشوار است. محققان باید با دقت تمام منابع تاریخی را بررسی و از هرگونه تفسیر عجولانه خودداری کنند.

بونتگن نیز بر اهمیت بحث سازنده و همکاری بین رشته‌ای تاکید می‌کند. او امیدوار است که این مناقشه به تحلیل دقیق‌تر داده‌ها و درک عمیق‌تری از ارتباط بین آب‌و‌هوا و تاریخ منجر شود.

نتیجه‌گیری: داستانی ناتمام

در نهایت، تفسیر تاریخ همواره با چالش روبروست: خشکسالی به هر حال رخ داده است، اما اینکه صرفاً عاملی تشدیدکننده برای شورش بود یا نقشی تعیین‌کننده داشت، شاید هرگز ندانیم. داستان خشکسالی و شورش در بریتانیای روم هنوز ناتمام است. شاید هرگز نتوانیم با قطعیت بفهمیم که آیا خشکسالی سرنوشت یک امپراتوری را تغییر داد یا خیر، اما این مناقشه به ما یادآوری می‌کند که تاریخ، داستانی پیچیده و چندوجهی است و برای درک آن باید تمام جوانب را در نظر گرفت.

این مطالعه در نشریه Climate Change منتشر شده است.