عملیات انقباضی و خاموش بانک مرکزی: جمع‌آوری ۱۳۵ همت نقدینگی از بازار

عملیات پنهان بانک مرکزی: تزریق و جذب همزمان

ماجرا از این قرار است که ۱۳ بانک نیازمند نقدینگی، برای پوشش کسری‌های خود درخواست دریافت ۳۲۵ هزار میلیارد تومان وام کوتاه‌مدت را مطرح کردند. اما سیاست‌گذار پولی با رد ۱۰۰ هزار میلیارد تومان از این درخواست‌ها (معادل ۳۰ درصد)، رویکرد سخت‌گیرانه‌تری را در پیش گرفت.

نکته قابل توجه اینجاست که همزمان با این تزریق، بیش از ۳۶۰ هزار میلیارد تومان از بدهی‌های قبلی بانک‌ها سررسید و تسویه شده است. این به معنای آن است که نه تنها پولی به اقتصاد اضافه نشده، بلکه بانک مرکزی خالص ۱۳۵ هزار میلیارد تومان نقدینگی را از سطح بازار «جارو» کرده است.

بانک‌ها برای دریافت همین مقدار نقدینگی محدود، مجبور شدند ۶۲ درصد از کل اوراق بازار ثانویه را خریداری کرده و نزد بانک مرکزی وثیقه بگذارند. این رویکرد چندلایه، حاکی از کنترل شدید بر تولید نقدینگی است.

بانک مرکزی: یک دست می‌دهد، یک دست پس می‌گیرد

آنچه در گزارش‌های رسمی بانک مرکزی آشکار نیست، در بازار ثانویه اوراق مالی رخ می‌دهد. در حراج ۲۴ فروردین، بانک مرکزی ۲۲۵ هزار میلیارد تومان به بانک‌ها تزریق کرد، اما همزمان ۱,۴۶۸ هزار میلیارد تومان اوراق در بازار ثانویه فروخت. این یعنی بانک مرکزی از طریق عملیات ریپو هفتگی، پول موقت به بانک‌ها می‌دهد، اما با فروش اوراق، پول دائمی را از سیستم خارج می‌کند.

جالب اینجاست که دقیقاً در همان روز، بانک‌ها ۱,۴۷۸ هزار میلیارد تومان اوراق خریدند؛ تقریباً معادل همان چیزی که بانک مرکزی فروخته بود. این تطابق نشان می‌دهد که بانک‌ها ابتدا مجبور به خرید اوراق از بانک مرکزی هستند و سپس همان اوراق را برای دریافت ریپو وثیقه می‌گذارند. به عبارت ساده: «خودت پولت را پرداخت کن، بعد قرض بگیر!»

با سررسید ۳۶۰ هزار میلیارد تومان از ریپوهای قبلی، خالص منفی ۱۳۵ هزار میلیارد تومان نقدینگی از گردش خارج شده است. با احتساب مبلغ هفته قبل (منفی ۲۴۰ هزار میلیارد تومان)، در دو هفته اول سال در مجموع ۳۷۵ هزار میلیارد تومان جذب خالص نقدینگی صورت گرفته است.

این روش که در ادبیات بانکداری مرکزی به آن «خنثی‌سازی» گفته می‌شود، یک هنر ظریف است که از یک سو جلوی فروپاشی نقدینگی بانک‌ها را می‌گیرد و از سوی دیگر از ورود پول جدید به اقتصاد و شعله‌ور شدن تورم جلوگیری می‌کند.

تشدید سخت‌گیری‌ها: رد ۳۰ درصد تقاضای بانک‌ها

تفاوت بین دو حراج متوالی فروردین‌ماه، نشان‌دهنده تغییر ناگهانی در موضع بانک مرکزی است:

• حراج ۱۷ فروردین: ۱۵ بانک درخواست ۳۵۹ هزار میلیارد تومان کردند و بانک مرکزی تمام آن را پذیرفت (نسبت پذیرش ۱۰۰ درصد).
• حراج ۲۴ فروردین: تعداد بانک‌های متقاضی به ۱۳ کاهش یافت و تقاضای کل نیز به ۳۲۵ هزار میلیارد تومان رسید. اما بانک مرکزی تنها ۲۲۵ هزار میلیارد تومان را تایید کرد که به معنای رد ۱۰۰ هزار میلیارد تومان (۳۰ درصد) از درخواست‌هاست.

این موضوع نشان می‌دهد که دو بانک حتی دیگر حاضر به درخواست نشدند که می‌تواند به دلیل پیش‌بینی رد شدن درخواست یا نداشتن وثیقه کافی باشد. متوسط درخواست هر بانک از ۲۳۹ هزار میلیارد به ۲۵۰ هزار میلیارد تومان افزایش یافته که نشان‌دهنده تمرکز مشکل نقدینگی در تعداد کمتری از بانک‌هاست.

حجم کل تزریق ۳۷.۳ درصد کاهش یافته (از ۳۵۹ به ۲۲۵ هزار میلیارد تومان)، اما نرخ بهره در هر دو حراج ثابت ۲۳ درصد باقی ماند. این به آن معناست که بانک مرکزی به جای افزایش نرخ، حجم نقدینگی را کاهش داده است؛ رویکردی که نشان‌دهنده مدیریت کمی نقدینگی است، نه سیگنال‌دهی از طریق قیمت.