ورود نیروهای پاکستانی به عربستان؛ توازن امنیتی یا آغاز جنگ؟

احتیاط راهبردی و تنوع‌بخشی به تضمین‌های امنیتی

برخی ناظران معتقدند که رویکرد عربستان به سمت پاکستان، که با امضای توافق دفاعی در سپتامبر ۲۰۲۵ نمود یافت، به منظور ایجاد لایه‌ای جدید از بازدارندگی و کاهش وابستگی به واشنگتن است. این در حالی است که کشورهای حاشیه خلیج فارس از نادیده گرفتن منافعشان در تصمیم‌گیری‌های واشنگتن برای جنگ با ایران ناراضی هستند، به‌ویژه با توجه به حملات پهپادی و موشکی سپاه پاسداران به تاسیسات حیاتی و نفتی منطقه.

حسن شهری، کارشناس امنیتی و راهبردی سعودی، این اقدام را «احتیاطی هوشمندانه» توصیف می‌کند که ضمن حفظ همکاری با واشنگتن، یک بازدارندگی موازی با پاکستان ایجاد می‌کند. بر اساس توافق دفاعی راهبردی مشترک، هرگونه حمله به یکی از طرفین، حمله به هر دو کشور تلقی می‌شود. این تحول در بستر افزایش تردید کشورهای خلیج فارس نسبت به جدیت تضمین‌های امنیتی آمریکا و جست‌وجوی گزینه‌های مکمل، اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند.

این توافق دفاعی چند ماه پیش از آغاز جنگ میان آمریکا و اسرائیل با ایران امضا شد و ورود نیروهای پاکستانی را می‌توان نخستین آزمون عملی برای سنجش جدیت این توافق دانست، هرچند مقام پاکستانی به رویترز تأکید کرده که این نیروها «برای حمله به هیچ‌کس نیستند».

در سال ۲۰۱۵، درخواست عربستان برای حمایت نظامی پاکستان در جنگ یمن توسط پارلمان پاکستان رد شد، اما به گفته آقای شهری، شرایط امروز متفاوت است و توافق دفاعی میان دو کشور برقرار است. سباستین روبلن، روزنامه‌نگار آمریکایی متخصص در امور دفاعی و نظامی، یادآور می‌شود که جنگ یمن با مداخله زمینی تهاجمی عربستان همراه بود، در حالی که نقش کنونی عربستان در جنگ جنبه دفاعی دارد.

دکتر مصطفی شلش، پژوهشگر مصری، حضور نیروهای پاکستانی را بیشتر نمادین و نشانه‌ای از پایبندی اسلام‌آباد به متحدانش می‌داند، به‌ویژه در شرایطی که پرسش‌هایی درباره نقش پاکستان پس از گذشت بیش از یک ماه از جنگ مطرح شده است. او همچنین این حضور را با گزارش‌هایی درباره کمک‌های مالی ۵ میلیارد دلاری عربستان و قطر به پاکستان مرتبط می‌داند که هنوز رسماً تأیید نشده‌اند.

به باور روبلن، عربستان به دنبال توسعه شراکت‌های دیگر برای مقابله با «بی‌ثباتی» در روابط با ایالات متحده است. هدف از این رویکرد ایجاد نوعی «حسادت در ائتلاف» است تا واشنگتن را به حفظ روابط با ریاض ترغیب کند. با این حال، روبلن هشدار می‌دهد که این حضور ممکن است حساسیت‌های سیاسی در تهران ایجاد کند و خطر تشدید تنش میان ایران و پاکستان را افزایش دهد، به‌ویژه با توجه به مرز مشترک دو کشور.

چالش‌های هماهنگی سامانه‌های نظامی

برنامه دفاعی عربستان سعودی از سامانه‌های متنوعی از کشورهای مختلف بهره می‌برد، که سامانه‌های آمریکایی تاد و پاتریوت از مهم‌ترین آنها هستند. این کشور همچنین از سامانه‌هایی از کره جنوبی، روسیه، چین، ترکیه و اوکراین استفاده می‌کند.

در مقابل، پاکستان حدود ۸۰ درصد از توان نظامی خود را بر تسلیحات چینی، به‌ویژه در حوزه هواپیما، تانک و موشک، استوار کرده است. ۲۰ درصد باقی‌مانده شامل تجهیزات آمریکایی و فرانسوی مانند جنگنده‌های اف-۱۵ و میراژ است.

حسن شهری معتقد است که استفاده پاکستان از فناوری‌های عمدتاً چینی ممکن است با فناوری‌های آمریکایی موجود در عربستان در تضاد باشد، اما این تفاوت می‌تواند فرصتی برای ایجاد لایه‌های دفاعی چندگانه و هماهنگ فراهم کند. دکتر مصطفی شلش نیز این مسئله را مانعی جدی نمی‌داند، زیرا پاکستان با فناوری‌های آمریکایی نیز آشناست.

با این حال، سباستین روبلن دیدگاهی متفاوت دارد. او پیش‌بینی می‌کند که جنگنده‌های «جی‌اف-۱۷» پاکستانی در هماهنگی با سامانه‌های دفاع هوایی عربستان، از جمله جنگنده‌های غربی و سامانه‌های پاتریوت، با دشواری بیشتری روبه‌رو شوند. او بر لزوم نهایت دقت عربستان در هماهنگی میان سامانه‌های تسلیحاتی خود، هواپیماهای جنگی پاکستان و هواپیماهای راداری تأکید می‌کند تا خطر آتش خودی کاهش یابد.

محدودیت‌های بی‌طرفی دیپلماتیک پاکستان

پرسشی که مطرح می‌شود این است که اسلام‌آباد چگونه می‌تواند میان مشارکت نظامی خود در عربستان و نقش خود به‌عنوان میانجی بی‌طرف در مذاکرات آتش‌بس میان ایالات متحده و ایران تعادل برقرار کند.

دکتر شلش اشاره می‌کند که پاکستان کشور با سابقه‌ای در میانجی‌گری نیست، اما هدف قرار گرفتن میانجی‌های اصلی منطقه، یعنی قطر و عمان، از سوی ایران در این جنگ، ادامه ایفای این نقش از سوی آنها را دشوار کرده است. او چند عامل را در تقویت موقعیت اسلام‌آباد برای میانجی‌گری موثر می‌داند:

• نگرانی مشترک: پاکستان و ایران هر دو نسبت به گسترش نفوذ اسرائیل در منطقه نگران هستند.
• عدم رابطه با اسرائیل: پاکستان هیچ رابطه‌ای با اسرائیل ندارد که می‌تواند به تامین امنیت هیئت ایرانی در مذاکرات کمک کند.
• روابط نزدیک با چین: هر دو کشور روابط نزدیکی با چین دارند که می‌تواند به عنوان تضمینی مضاعف برای ایران عمل کند.
• جمعیت شیعه: وجود جمعیت قابل‌توجهی از شیعیان در پاکستان، تمایل این کشور را به جلوگیری از تنش‌های فرقه‌ای که امنیت داخلی‌اش را تهدید می‌کند، افزایش می‌دهد.

شلش نقش پاکستان را در عرصه دیپلماتیک نوعی «بی‌طرفی فعال» توصیف می‌کند، به‌ویژه از آن‌رو که ریاض تاکنون تصمیمی برای حمله به ایران یا پاسخ نظامی به آن نگرفته است. از نظر او، این وضعیت به معنای آن است که حضور نیروهای پاکستانی در عربستان سعودی ماهیتی دفاعی دارد و نه تهاجمی.