گنبد عالی ابرکوه: شاهکار هزار ساله معماری ایران در یزد

تاریخچه و ثبت ملی

این آرامگاه تاریخی، مدفن امیرعمیدالدین شمس‌الدوله دیلمی و مادرش از طایفه هزار اسب است. گنبد عالی در سال ۱۳۱۲ هجری شمسی با شماره ۱۹۵ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید و از آن زمان به بعد، مورد توجه ویژه محققان و گردشگران قرار گرفته است.

«ولوالده السیده الجلیه ناز رحمة الله علیهما»

کتیبه‌ای بر بالای ورودی مقبره، نشان می‌دهد که مادر بانی گنبد نیز در همین آرامگاه مدفون است. اگرچه بخشی از کتیبه از بین رفته، اما کلمه «ناز» از آن خوانده می‌شود که برخی آن را «نازنین کشمر» یا «نازنین کرشمه» تعبیر کرده‌اند.

ویژگی‌های معماری بی‌نظیر

گنبد عالی، نمونه‌ای برجسته از معماری قرون سوم و چهارم هجری شمال ایران است که به سبک بناهای دیلمیان احداث شده است. این سازه به صورت هشت ضلعی از سنگ و ساروج بنا شده و در پایه گلوی گنبد به شکل مدور در می‌آید.

• پایه هشت‌گوش: اضلاع کوچک‌تر ۴.۵ متر، پهنای داخلی ۸.۹۰ متر، ضلع بین دو گوش ۲.۳ متر.
• ارتفاع: حدود ۱۲ متر.
• طاق‌نماها: ارتفاع ۱.۶ متر.

هشت ترنبه در گوشه‌های بنا، پایه هشت‌گوش را به دایره تبدیل می‌کند و گنبد کروی کامل به صورت دورچین بر فراز آن قرار گرفته است. مصالح اصلی این بنا، سنگ‌های طبیعی کوهستان و ساروج هستند که مقاومت بی‌نظیری به آن بخشیده‌اند. به همین دلیل، با وجود زلزله‌های مکرر در ابرکوه، کوچکترین خللی در ارکان این بنا ایجاد نشده است.

این بنا با ویژگی‌های خاص دوره سلجوقی، مقرنس‌های زیبا و کتیبه کوفی، در زمره مقبره‌های مهم تاریخی ایران در قرن پنجم هجری قمری قرار دارد.

جزئیات داخلی و کتیبه‌ها

یک مدخل در ضلع شمالی گنبد به سرداب زیرین مقبره راه دارد. در داخل بنا، سه ردیف مقرنس زیر پایه گنبد و دو رشته کتیبه به خط کوفی بنائی از آجر برجسته دیده می‌شود؛ یکی زیر مقرنس‌ها و دیگری بر بالای ورودی. کتیبه‌ای دیگر نیز در پای گلوی گنبد با حروف آجری تراشیده شده، جلوه‌ای خاص به بنا بخشیده است.

سردابی وسیع در داخل گنبد قرار دارد که مدخل ورودی آن نیز از درون گنبد است. این سرداب، مدفن عمیدالدین شمس‌الدوله، نوه نصربن حسن بن فیروزان دیلمی است که در دوره سلجوقیان به حکومت ابرکوه منصوب شده بود.

ابرکوه؛ شهر نمونه گردشگری

شهرستان ابرکوه با جمعیتی بالغ بر ۶۰ هزار نفر، در ۱۴۰ کیلومتری جنوب غربی شهر یزد و در مسیر جاده اصلی یزد - شیراز واقع شده است. این شهر که یکی از ۱۴ شهر نمونه گردشگری کشور به شمار می‌رود، دارای بیش از ۴۰۰ اثر تاریخی، هفت اثر ناملموس و سه اثر طبیعی است.

از جمله جاذبه‌های ابرکوه می‌توان به دو موزه مردم‌شناسی (خانه صولت) و موزه عبرت (خانه حسینیان) اشاره کرد. تا کنون ۱۴۸ اثر از این شهرستان، از جمله موسیقی مراسم محرم ابرکوه، در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.