سلطه آمریکا بر بازار جهانی گاز طبیعی؛ ایران کجای این نقشه ایستاده است؟

سلطه بی‌بدیل آمریکا بر بازار جهانی گاز طبیعی

بر اساس داده‌های اداره اطلاعات انرژی آمریکا، این کشور در سال ۲۰۲۴ بیش از ۳۷,۷۵۱ میلیارد فوت مکعب گاز طبیعی تولید کرده است. این میزان، تقریباً ۱.۶ برابر بیشتر از تولید روسیه و معادل مجموع تولید ایران و چین است. هیچ کشور دیگری در مقیاس تولید آمریکا فعالیت نمی‌کند و حتی اختلاف تولید میان آمریکا و روسیه، از کل تولید سالانه بسیاری از برترین تولیدکنندگان جهانی نیز فراتر می‌رود.

پس از چهار کشور نخست، حجم تولید به شکل محسوسی کاهش می‌یابد و هیچ کشوری به بیش از ۷,۵۰۰ میلیارد فوت مکعب گاز طبیعی نمی‌رسد. در این میان، کانادا و قطر در رده‌های بعدی قرار دارند و پس از آن‌ها، مجموعه‌ای از صادرکنندگان LNG و تامین‌کنندگان منطقه‌ای مشاهده می‌شوند. این تفاوت فاحش میان گروه اول و سایر کشورها، نشان‌دهنده تمرکز بالای عرضه جهانی گاز است.

ترکیب این کشورها، از آمریکای شمالی تا اوراسیا و خاورمیانه، هسته اصلی تامین گاز طبیعی جهان را تشکیل می‌دهد.

انقلاب شیل و بازآرایی نقشه انرژی

رشد تولید گاز آمریکا از سال ۲۰۰۵ تاکنون تقریباً سه برابر شده است. فناوری شکافت هیدرولیکی (Fracking) امکان استخراج از سازندهای شیل را فراهم آورد و این کشور را از واردکننده خالص انرژی به بزرگ‌ترین تولیدکننده مبدل ساخت.

این تحول، زمینه‌ساز افزایش نقش آمریکا در جریان‌های جهانی گاز، چه از طریق خطوط لوله و چه صادرات LNG، شد.

فشار ژئوپلیتیکی و شکاف عرضه جهانی

تحولات اخیر در خاورمیانه، به‌ویژه در محدوده تنگه هرمز، منجر به اختلال در زیرساخت‌ها و مسیرهای حمل‌ونقل گاز طبیعی شده است. این وضعیت، عرضه جهانی را محدود کرده و وابستگی بازارها به تولیدکنندگان بزرگ و باثبات مانند ایالات متحده را افزایش داده است.

در نتیجه، نقش آمریکا نه تنها به‌عنوان بزرگ‌ترین تولیدکننده گاز طبیعی، بلکه به‌عنوان مرکز ثقل صادرات و تنظیم بازار جهانی LNG بیش از گذشته برجسته شده است.

با تداوم تنش‌های ژئوپلیتیکی و ریسک‌های عرضه در خاورمیانه، تمرکز تولید گاز در میان تعداد محدودی از کشورها شکلی تعیین‌کننده‌تر به خود گرفته است. در این میان، ایالات متحده به دلیل ظرفیت عظیم تولید، شبکه صادرات LNG و ثبات سیاسی نسبی، اکنون بی‌رقیب‌ترین بازیگر حوزه گاز طبیعی در جهان به‌شمار می‌رود. هرگونه تغییر در تولید یا سیاست آن می‌تواند توازن بازار انرژی جهانی را به‌طور مستقیم دگرگون کند.

موقعیت ایران در میان تولیدکنندگان گاز

ایران با تولید بیش از ۹,۰۰۰ میلیارد فوت مکعب گاز طبیعی در سال ۲۰۲۴، سومین تولیدکننده بزرگ جهان است. این کشور از نظر حجم ذخایر اثبات‌شده نیز در شمار غول‌های انرژی قرار می‌گیرد. با این حال، مصرف داخلی بسیار بالا، محدودیت در زیرساخت‌های صادراتی و تداوم تحریم‌های بین‌المللی موجب شده بخش بزرگی از این ظرفیت در بازار جهانی منعکس نشود.

ایران برخلاف رقبای اصلی خود مانند آمریکا، روسیه و قطر، حضور ناچیزی در تجارت LNG دارد. عمده تولید این کشور صرف تامین تقاضای داخلی مانند تامین گاز پتروشیمی‌ها و مجتمع‌های فولادی و شبکه منطقه‌ای می‌شود. این وضعیت باعث شده ایران با وجود توان بالقوه تعیین‌کننده، نقشی کمتر از وزن واقعی خود در جریان‌های بین‌المللی گاز ایفا کند. در صورت توسعه فناوری مایع‌سازی، تنوع مسیرهای صادراتی و کاهش محدودیت‌های ژئوپلیتیکی، این موضوع می‌تواند به‌طور اساسی تغییر یابد.