ترکیه و رؤیای هاب انرژی: بازگشایی مرز ارمنستان و دور زدن تنگه هرمز

مسیر ترامپ: پلی برای صلح و شکوفایی

گذرگاه مرزی آلیجان ترکیه به سوی ارمنستان، که برای ۳۲ سال بسته بوده است، اکنون در کانون توجه قرار دارد. مقامات ترکیه نصب سامانه‌های لازم برای پردازش گذرنامه در این مرز را آغاز کرده‌اند. این پروژه که با حمایت رئیس‌جمهور سابق ایالات متحده، دونالد ترامپ، به عنوان بخشی از طرح‌های صلح برای ارمنستان و جمهوری آذربایجان مطرح شده، با نام پرطمطراق «مسیر ترامپ برای صلح و شکوفایی بین‌المللی (TRIPP)» شناخته می‌شود.

اهمیت ژئوپولیتیکی این طرح بسیار زیاد است. بازگشایی احتمالی مرز ارمنستان بخشی از تلاش‌های آنکارا برای تبدیل ترکیه به یک هاب امن بازرگانی برای کالاها و جریان‌های انرژی است که از گلوگاه‌های ژئوپولیتیکی، به‌ویژه تنگه هرمز، منحرف شده‌اند. از زمانی که تهران در ژوئن گذشته بستن تنگه هرمز را مطرح کرد، آنکارا تلاش‌های خود را برای معرفی ترکیه به عنوان یک کریدور بازرگانی جایگزین پایدار افزایش داده است. این رویکرد در شرایطی شدت گرفته که درگیری‌ها و تحریم‌ها، مسیرهای سنتی از روسیه، ایران، دریای سرخ و خلیج فارس را مختل کرده‌اند.

ترکیه و رؤیای هاب انرژی منطقه‌ای

رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه، با تأکید بر نقش کشورش به عنوان «جزیره ثبات و پناهگاه امن»، از آغاز گفت‌وگوها درباره جایگزین‌های امن‌تر برای خطوط انتقال انرژی خبر داده است. وی ابراز امیدواری کرد که بحران جهانی کنونی درهای تازه‌ای را برای ترکیه باز خواهد کرد.

بینالی ییلدیریم، نخست‌وزیر پیشین ترکیه، که در ترویج مسیرهای تجاری ترکیه نقش دارد، اظهار داشت که تجارت اروپا-آسیا سالانه حدود ۳ تریلیون دلار است و ۹۰ درصد آن از طریق دریا انجام می‌شود. او افزود: «کوتاه‌ترین مسیر دریایی حدود ۴۰ روز طول می‌کشد، در حالی که کریدور میانی – مسیر زمینی که چین را از راه قفقاز و ترکیه به اروپا وصل می‌کند – می‌تواند ۱۲ تا ۱۵ روز طول بکشد.»

پروژه‌های کلیدی انرژی

آلپ‌ارسلان بایراکتار، وزیر انرژی ترکیه، چندین پروژه تازه را پیشنهاد داده است:

• اتصال بصره به شمال عراق: بایراکتار مدت‌هاست که از اتصال منطقه نفت‌خیز بصره در جنوب عراق به شمال این کشور حمایت می‌کند. خط لوله عراق-ترکیه در شمال عراق، نفت کرکوک را به بندر مدیترانه‌ای جیهان در ترکیه منتقل می‌کند و ظرفیتی بیش از ۱.۵ میلیون بشکه در روز دارد.
• خط لوله گاز قطر به ترکیه: ایده ساخت یک خط لوله گاز از قطر به ترکیه که از کشورهایی چون عربستان سعودی، اردن و سوریه گذر می‌کند، دوباره مطرح شده است. بایراکتار معتقد است این مسیر می‌تواند یک مسیر صادراتی جایگزین برای گاز به اروپا باشد، به ویژه در شرایطی که گذر از هرمز دشوار است.

سلام جبار شهاب، کارشناس انرژی عراق، افزایش تمایل سیاسی برای اتصال بصره به خط لوله عراق–ترکیه را از زمان بحران هرمز قابل توجه می‌داند. او اشاره کرد که دولت عراق برای پوشش هزینه‌های خود به ۶.۳ میلیارد دلار درآمد نفتی ماهانه نیاز دارد و خط لوله بصره می‌تواند مسیر تازه‌ای برای صادرات نفت جنوب عراق به بازارهای اروپا و آسیا ایجاد کرده و تنگه هرمز را دور بزند.

کریدورهای جایگزین تنگه هرمز

آنکارا دو پروژه اصلی را در کانون چشم‌انداز خود برای دور زدن گلوگاه‌های دریایی قرار داده است:

1. مسیر توسعه: یک شبکه جاده‌ای و ریلی که خلیج فارس را از راه ترکیه به اروپا متصل می‌کند و گلوگاه‌های دریایی مانند تنگه هرمز و کانال سوئز را دور می‌زند. این پروژه هنوز در مرحله برنامه‌ریزی است و به میلیاردها دلار سرمایه‌گذاری نیاز دارد.
2. کریدور میانی: این پروژه که محور اصلی آن همان TRIPP است، امیدوارکننده‌تر تلقی می‌شود. شرکت‌های ساختمانی ترکیه در جمهوری آذربایجان و همچنین در توسعه خطوط ریلی در ترکیه کار خود را آغاز کرده‌اند. در صورت تکمیل، حجم تجارت کریدور میانی می‌تواند از ۵ میلیون تن در سال به ۲۰ میلیون تن برسد.

چالش‌های پیش روی «کریدور میانی»

با وجود پتانسیل‌های فراوان، «مسیر ترامپ برای صلح و شکوفایی بین‌المللی (TRIPP)» با دشواری‌هایی نیز روبروست:

• آسیب‌پذیری در برابر حمله: این مسیر از ایران گذر نمی‌کند و همین امر می‌تواند آن را در برابر حملات آسیب‌پذیر سازد.
• نگرانی‌های روسیه: روسیه که به طور سنتی بر قفقاز تسلط دارد، نگران این تغییر جهت تجاری است. ولادیمیر پوتین به ارمنستان هشدار داده که ممکن است در صورت ادامه تغییر جهت تجاری به سمت اروپا، عرضه گاز روسیه به این کشور را کاهش دهد.
• پیچیدگی‌های لجستیکی: این مسیر به عبورهای کند کشتی در دریای خزر، زیرساخت‌های ناهماهنگ ریلی با عرض‌های متفاوت ریل و رویه‌های پیچیده گمرکی در چندین مرز وابسته است. این موضوع باعث می‌شود بسیار کندتر از کریدور شمالی باشد.
• وابستگی به حمایت خارجی: یک مدیر آماد معتقد است که این پروژه تنها به دلیل درگیری روسیه در جنگ اوکراین ممکن شد و به تأمین مالی و حمایت سیاسی آمریکا وابسته است.

با این حال، مسیر TRIPP می‌تواند پروژه‌های متوقف‌شده‌ای مانند خط لوله فرا-کاسپین را احیا کند که ۱ تریلیون فوت مکعب گاز را از آسیای مرکزی از طریق ترکیه به اروپا منتقل می‌کند.

خط لوله گاز فرا-کاسپین: راهی از خزر به اروپا

وزیر انرژی ترکیه همچنین مشتاق پیشبرد پروژه خط لوله گاز فرا-کاسپین است که گاز ترکمنستان را از راه دریای خزر به جمهوری آذربایجان و سپس به اروپا منتقل می‌کند. ترکمنستان با ظرفیت صادرات سالانه ۸۰ میلیارد متر مکعب، یک صادرکننده بزرگ گاز است. بایراکتار معتقد است که راه‌حل درست و ایده‌آل این است که گاز از خزر گذر کند و از راه جمهوری آذربایجان و گرجستان به ترکیه برسد.

ارزیابی کارشناسان انرژی

کارشناسان انرژی نظرات متفاوتی در این رابطه ارائه می‌دهند. اومود شوکری، پژوهشگر ارشد انرژی در دانشگاه جرج میسون، می‌گوید که خط لوله فرا-کاسپین از نظر سیاسی محتمل‌تر از گذشته شده است، اما همچنان با مسائل منطقه‌ای حل‌نشده محدود می‌شود. این پروژه نیازمند یک خط لوله زیر دریا به طول حدود ۳۰۰ کیلومتر از بندر ترکمن‌باشی به بندر باکو است.

او افزود: «منطق اقتصادی بسیار پیچیده‌تر است. حتی برآوردهای محافظه‌کارانه هزینه بخش زیر دریا را حدود ۲ میلیارد دلار تخمین می‌زنند و رساندن آن به سطح تجاری ۲۰ تا ۳۰ میلیارد متر مکعب در سال نیازمند توسعه بیشتر، ظرفیت فشرده‌سازی و گسترش زیرساخت‌های پایین‌دستی است.»