اختلال در خلیج فارس؛ تهدید جهانی کمبود غذا و کاهش رشد اقتصادی

وابستگی غذایی به سوخت‌های فسیلی

از دهه ۱۹۵۰ میلادی، «انقلاب سبز» تولید مواد غذایی را به صنعت سوخت‌های فسیلی وابسته کرد. کودهای شیمیایی صنعتی، به ویژه کودهای نیتروژنی، عمدتاً از گاز طبیعی تولید می‌شوند. اکنون، با افزایش شدید قیمت نفت و گاز در پی تنش‌ها در منطقه و توقف بخش قابل توجهی از تجارت جهانی کودهای شیمیایی، آسیب‌پذیری این سیستم بیش از پیش آشکار شده است.

افزایش بی‌سابقه قیمت‌ها

بر اساس داده‌های بانک جهانی، شاخص قیمت انرژی در ماه مارس ۴۱.۶ درصد افزایش یافت که عمدتاً ناشی از رشد ۵۹.۴ درصدی گاز طبیعی اروپا و ۴۵.۸ درصدی نفت برنت بود. در همین ماه، قیمت مواد غذایی ۲.۷ درصد و قیمت کودهای شیمیایی ۲۶.۲ درصد رشد کرد. سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (فائو) هشدار داده است که در صورت تداوم بحران، قیمت کودها در نیمه نخست سال ۲۰۲۶ بین ۱۵ تا ۲۰ درصد دیگر افزایش خواهد یافت.

اثر دومینو بر زنجیره تأمین

شوک‌های منطقه خلیج فارس اکنون می‌تواند به سرعت اثر دومینویی در زنجیره‌های تأمین مواد غذایی، از مزرعه تا قفسه فروشگاه، ایجاد کند. هرگونه اختلال طولانی‌مدت در منطقه، چه به دلیل بسته شدن راه‌های حیاتی دریایی، افزایش هزینه‌های حمل‌ونقل و بیمه، وقفه در بنادر و مراکز صادرات مجدد، یا آسیب به زیرساخت‌های انرژی و صنعتی، می‌تواند پیامدهای بسیار گسترده‌ای داشته باشد.

ماکسیمو توررو، اقتصاددان ارشد فائو، اظهار داشت: «کشورهای فقیر بیشتر در معرض خطر هستند؛ زیرا تأخیر در دسترسی به محصولات کلیدی در فصل کاشت می‌تواند به سرعت به کاهش تولید، تورم بالاتر و کندتر شدن رشد جهانی منجر شود.»

تنگه هرمز؛ گلوگاه حیاتی اقتصاد جهانی

بازار جهانی انرژی همچنان در شوک اختلال در تنگه هرمز قرار دارد. ترافیک دریایی در این گلوگاه حیاتی متوقف مانده و بی‌اعتمادی بیمه‌گران، شرکت‌های حمل‌ونقل و پالایشگاه‌ها باعث شده قیمت واقعی نفت و گاز بالا بماند. اداره اطلاعات انرژی ایالات متحده اعلام کرده است که در سال ۲۰۲۴، روزانه ۲۰ میلیون بشکه نفت از این تنگه عبور کرده که نزدیک به ۲۰ درصد مصرف جهانی مایعات نفتی را تشکیل می‌دهد و جایگزین‌های واقعی اندکی برای آن وجود دارد. علاوه بر نفت، تنگه هرمز جایگاهی مهم در زمینه انتقال گاز طبیعی مایع (LNG) و جریان‌های عمده کود داشته است.

پیامدهای اقتصادی جهانی

تحلیلگران بر این باورند که اقتصاد جهانی به صورت گسترده‌ای دچار آسیب خواهد شد. کریستالینا جورجیوا، رئیس صندوق بین‌المللی پول (IMF)، عنوان داشت که بانک‌های مرکزی باید با احتیاط به فشار تورمی ناشی از جنگ پاسخ دهند، زیرا شوک‌های پایدار انرژی می‌توانند به قیمت‌های بالاتر و رشد ضعیف‌تر سرایت کنند. بانک جهانی حتی فراتر رفته و هشدار داده است که در بهترین سناریو، رشد جهانی ممکن است ۰.۳ تا ۰.۴ درصد و در صورت طولانی شدن بحران تا ۱ درصد کاهش یابد.