بحران آموزش در ایران: از تعطیلی مدارس تا ضعف زیرساخت‌های مجازی

بررسی بحران در مجلس

فاطمه جراره، سخنگوی کمیسیون آموزش و تحقیقات مجلس دوازدهم، ابعاد تازه‌ای از چالش‌های موجود و قصور در برنامه‌ریزی‌های پیش‌دستانه را آشکار ساخته است. جراره در گفت‌وگویی اختصاصی، تأکید کرد که پس از بروز جنگ و تعطیلات، کمیسیون آموزش جلساتی را به صورت مجازی برگزار کرده که وزیر آموزش و پرورش نیز در یکی از آنها حضور داشته است.

اولویت‌های مجلس و عدالت آموزشی

وی با اشاره به اولویت‌های مجلس در این دوران گفت: «یکی از موضوعات مورد بحث، نگاه به عدالت آموزشی بود که باید با توجه به شرایط پیش آمده شکل می‌گرفت. متأسفانه، در برخی مناطق، شرایط لازم برای تحقق این امر وجود ندارد. بحث رسیدگی به این موضوع در اولویت کار کمیسیون قرار گرفت و موضوع به وزارت آموزش و پرورش نیز اطلاع داده شد تا هر چه سریع‌تر این مشکل را حل کنند.»

الزام بازگشت شهریه مدارس غیرانتفاعی

سخنگوی کمیسیون آموزش مجلس در ادامه به یکی از اصلی‌ترین مطالبات خانواده‌ها، یعنی بحث هزینه‌های پرداختی به مدارس غیرانتفاعی اشاره کرد و با صراحت از الزام بازگشت این مبالغ سخن گفت:

«برخی از مدارس غیرانتفاعی که هزینه‌هایی را به صورت حضوری از دانش‌آموزان دریافت کرده بودند و بسیاری از خانواده‌ها و اولیا نیز این هزینه‌ها را پرداخت کرده بودند، ملزم شدند که هزینه‌های خانواده‌ها را بازگردانند؛ زیرا آموزش به صورت مجازی برگزار می‌شود. حتی هزینه‌های مربوط به تغذیه و موضوعات مختلفی که پرداخت شده بود، طبق مصوبه وزارت آموزش و پرورش باید بازگردانده شود.»

این اظهارات در حالی مطرح می‌شود که بسیاری از خانواده‌ها از عدم پاسخگویی مدارس در قبال شهریه‌های کلان دریافتی گله‌مند بودند. جراره درباره ضعف پلتفرم‌های داخلی و عدم آمادگی برای شرایط اضطراری، به جلسات پیشین کمیسیون اشاره کرد و گفت: «از سوی ما، دغدغه‌هایی وجود دارد؛ هرچند که این موضوع پس از جنگ تحمیلی ۱۲ روزه شکل گرفت، کمیسیون آموزش نیز چندین جلسه برگزار کرد تا این موضوع را بررسی کند. به هر دلیلی، اگر بخواهیم دانش‌آموزان خود را به صورت مجازی آموزش دهیم، آیا این پلتفرم‌ها و فضای مجازی ما قادر به ایجاد شرایط لازم برای آموزش همزمان همه مدارس هستند؟ ایراداتی وجود داشت و کمبودهایی از جاهای مختلف باید تهیه می‌شد.»

وعده‌های محقق‌نشده و چالش‌های زیرساختی

بخش دیگری از اظهارات فاطمه جراره به موضوع حیاتی زیرساخت‌های فنی و سرورهای شبکه شاد اختصاص داشت. این نماینده مجلس با اشاره به جلسات اختصاصی با مقام عالی وزارت آموزش و پرورش خاطرنشان کرد: «آقای وزیر آموزش و پرورش به طور اختصاصی برای همین موضوع پس از جنگ ۱۲ روزه جلسه‌ای برگزار کردند. پیش‌بینی‌هایی برای حل مشکلات زیرساختی و سرورها مطرح شده بود، کمیسیون نیز جلسات مختلفی برگزار کرد و حتی پیش‌بینی‌های مالی نیز برای این موضوع انجام شد. اینکه این پیش‌بینی‌ها تحقق یافته یا خیر، من در جریان نیستم؛ اما یکی از مسائل مهم، بحث اعتباری و مالی بود که در چند قالب برنامه‌ریزی شده بود.»

منابع مالی و انتقاد از برنامه‌ریزی

جراره در تشریح منابع مالی در نظر گرفته شده برای ارتقای کیفیت آموزش مجازی توضیح داد که هم کمیسیون از طریق سازمان برنامه و بودجه برای حل این موضوع تلاش کردند و هم خیرینی که در زمینه مدرسه‌سازی و کمک به آموزش کشور فعال هستند، به این سمت سوق داده شدند. با این حال، وی با لحنی انتقادی از خروجی این برنامه‌ها یاد کرد و گفت: «اما آنچه مدنظر ما بود، پس از جنگ، نشان داد که برنامه‌ریزی دقیقی انجام نشده بود و امروز شاهد همین کمبودها هستیم.»

چالش‌های آموزش عالی و اینترنت

همزمان با چالش‌های مطرح‌شده در مجلس، وضعیت در آموزش عالی نیز به مراتب پیچیده‌تر گزارش شده است. ابوالفضل واحدی، معاون آموزشی وزارت علوم، بر لزوم هم‌افزایی برای ارائه بهترین برنامه تحصیلی در دوران جنگ تأکید کرد، اما واقعیت‌های میدانی از بی‌نظمی‌های گسترده در دانشگاه‌ها، به ویژه دانشگاه آزاد حکایت دارد. دانشجویان از جایگزینی استادان بدون هماهنگی و استفاده از اپلیکیشن‌های غیرقابل دسترس به دلیل محدودیت‌های اینترنتی گله دارند. حسین سیمایی‌صراف، وزیر علوم نیز صراحتاً به ضعف اینترنت پایدار و عدم امکان دسترسی دانشجویان خارجی به سامانه‌های داخلی اشاره کرده است که عملاً فرآیند جذب و آموزش دانشجویان بین‌الملل را به بن‌بست کشانده است.

«سنگلاخ اینترنت» در مدارس محروم

در بخش مدارس نیز، گزارش‌های رسیده از استان‌های محروم مانند خراسان جنوبی، تصویری نگران‌کننده از «سنگلاخ اینترنت» ترسیم می‌کند. قطعی‌های مکرر سامانه شاد باعث شده تا معلمان به ناچار به پیام‌رسان‌های داخلی دیگر کوچ کنند، اما این تغییر بستر نیز نتوانسته است مشکل کیفیت پایین ارتباطات صوتی و تصویری را حل کند. علیرضا منادی سفیدان، رئیس کمیسیون آموزش مجلس، با انتقاد از وضعیت موجود می‌گوید: «در برخی مناطق، متأسفانه دسترسی دانش‌آموزان به اینترنت و گوشی هوشمند با محدودیت‌هایی مواجه است و این مسأله عملاً یکی از موانع تحقق عدالت آموزشی در کشور به شمار می‌رود.» وی آموزش تلویزیونی را به دلیل ماهیت یک‌سویه، تنها یک مکمل دانست و بر لزوم هم‌افزایی میان وزارتخانه‌های آموزش و پرورش و ارتباطات برای تأمین اینترنت آموزشی تأکید کرد.

آموزش: در حاشیه یا متن؟

آنچه از مجموع گزارش‌ها و به ویژه اظهارات صریح فاطمه جراره برمی‌آید، حکایت از یک «تداوم آموزش به هر قیمتی» دارد که در آن کیفیت و عدالت آموزشی به قربانیان اصلی تبدیل شده‌اند. در حالی که خیرین و سازمان برنامه و بودجه برای حل معضلات مالی فراخوانده شده‌اند، اما تجربه جنگ ۴۰ روزه ثابت کرد که بدون یک برنامه‌ریزی دقیق و زیرساختی، حتی تزریق منابع مالی نیز نمی‌تواند مانع از افت تحصیلی دانش‌آموزان شود.

امروز نظام آموزشی ایران در دوراهی دشواری قرار گرفته است؛ از یک سو فشار برای بازگشت به آموزش حضوری با وجود خطرات احتمالی ادامه دارد و از سوی دیگر، اصرار بر آموزش مجازی در بستری که سرورها و پهنای باند آن توان همراهی با میلیون‌ها کاربر را ندارند. همان‌طور که سخنگوی کمیسیون آموزش مجلس تأکید کرد، تحقق عدالت آموزشی مستلزم رفع شکاف دیجیتال است؛ شکافی که امروز میان دانش‌آموز مرفه شهری و کودک روستایی، عمیق‌تر از هر زمان دیگری خودنمایی می‌کند. فعلاً چشمان خانواده‌ها به تصمیمات اردیبهشت‌ماه دوخته شده است تا مشخص شود آیا تدابیر مسئولان، فراتر از بخشنامه‌های کاغذی، تغییری در واقعیت تلخ کلاس‌های نیمه‌تعطیل ایجاد خواهد کرد یا خیر.