شهرهای پس از جنگ: چالش حفظ حافظه تاریخی در میان آوارها

پس از هر جنگ، شهرها نه تنها با نیاز به بازسازی زیرساخت‌ها مواجه می‌شوند، بلکه با پرسشی عمیق‌تر و حیاتی روبه‌رو هستند: با آثاری که از جنگ بر جای مانده، چه باید کرد؟ در میان ویرانی‌های شهر، از محله‌های مسکونی و مراکز آموزشی گرفته تا بناهای تاریخی آسیب‌دیده، نوعی حافظه زنده و خام از یک برهه تاریخی شکل می‌گیرد که تصمیم‌گیری درباره سرنوشت آن پیچیده است. آیا این فضاها باید به سرعت پاک‌سازی و بازسازی شوند تا زندگی عادی به شهر بازگردد، یا بخشی از آن‌ها باید به عنوان یادمان‌هایی از جنگ حفظ شوند؟

چالش حفظ حافظه شهری در دوران پساجنگ

این پرسش در روزهای اخیر، با طرح نمونه‌هایی مانند «مدرسه میناب» و همچنین بررسی تجربیات جهانی، به‌ویژه پس از جنگ جهانی دوم، اهمیت فزاینده‌ای یافته است. در بسیاری از کشورها، بخش‌هایی از آثار تخریب‌شده جنگی نه تنها حفظ شده‌اند، بلکه به فضاهایی برای یادآوری، آموزش و تأمل تاریخی تبدیل شده‌اند. در ایران نیز، تجربه‌هایی همچون سفرهای «راهیان نور» به مناطق جنگی، نشان‌دهنده کارکردهای فرهنگی و اجتماعی مواجهه با این یادمان‌هاست.

گفت‌وگو با رئیس افتخاری ایکوم ایران

با این حال، میان خواست عمومی برای بازسازی و زدودن چهره تلخ جنگ از شهر، و ضرورت حفظ نشانه‌هایی از این تجربه تاریخی، تعارضی وجود دارد که نیازمند گفت‌وگو و بازاندیشی است. در همین راستا، ایسنا در گفت‌وگو با سید احمد محیط طباطبایی، رئیس افتخاری ایکوم ایران (کمیته ملی موزه‌های ایران)، به بررسی این پرسش‌ها پرداخته است: مواجهه صحیح با فضاهای تخریب‌شده پس از جنگ چگونه است؟ چه معیارهایی برای حفظ یا بازسازی آن‌ها وجود دارد؟ و این یادمان‌ها چه جایگاهی در حافظه تاریخی و هویت جمعی ما دارند؟

محیط طباطبایی توضیح داد: «به‌طور کلی، باید تا پایان کامل جنگ صبر کرد و در همین شرایط هم اقدامات اضطراری لازم است. در این وضعیت، انجام کارهای فوری ضروری است؛ چه در بناهای تاریخی و چه در مجموعه‌های شهری. اقداماتی مثل آواربرداری، جمع‌آوری و جلوگیری از گسترش تخریب باید انجام شود، اما بازسازی اصلی معمولاً به پس از پایان کامل جنگ موکول می‌شود.»

رویکردهای جهانی در بازسازی پس از جنگ

این پژوهشگر میراث فرهنگی به رویکردهای متفاوتی در جهان اشاره کرد:

• لندن پس از جنگ جهانی دوم: بیش از ۷۰ درصد شهر، از جمله پارلمان، تخریب شد. اما بازسازی تحت مسئولیت چرچیل، بر اساس همان فضای قدیمی انجام گرفت. امروز لندن شهری تاریخی به نظر می‌رسد، در حالی که بخش زیادی از آن بر مبنای گذشته بازسازی شده است. حتی پیشنهاد توسعه پارلمان انگلستان به دلیل محدودیت فضا رد شد و بر حفظ ساختار قدیمی تأکید گردید.
• برج‌های دوقلوی نیویورک: پس از حادثه ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱، این برج‌ها بازسازی نشدند و به شکل یادمان باقی ماندند، اما نه اینکه خرابه‌ها به حال خود رها شوند.
• هیروشیما پس از بمباران اتمی: تنها محل اصابت بمب (یک کتابخانه) به همان شکل حفظ شد و سایر بخش‌های شهر بازسازی گردیدند.

محیط طباطبایی تأکید کرد که نوع مواجهه با این فضاها متفاوت است و به ماهیت و اهمیت آن‌ها بستگی دارد. او افزود: «هم حفظ آنچه گذشته اهمیت دارد و هم نحوه برخورد با هر فضا باید بر اساس کیفیت و جایگاه آن تعیین شود. مهم‌ترین نکته این است که شهر باید خاطره خود را حفظ کند؛ زیرا حافظه تاریخی، بخش اساسی هویت شهری است و باید در فرآیند بازسازی در اولویت قرار گیرد.»

معیارهای تشخیص و نقش یادمان‌ها در هویت جمعی

در پاسخ به این پرسش که معیار تشخیص فضاهای مناسب برای تبدیل به یادمان چیست، محیط طباطبایی مثال‌هایی ارائه داد:

• بیمارستان خیابان شیخ هادی: این بیمارستان در آغاز موشک‌باران عراق در سال ۱۳۶۶ تخریب و سپس بازسازی شد. می‌توانست در کنار آن یک یادمان طراحی شود، نه اینکه خرابه را نگه دارند، بلکه با نشانه‌گذاری و طراحی مناسب، محل واقعه را ثبت کنند.
• مسجد میدان هفت‌تیر: خاطرات وقایع مربوط به هدف قرار گرفتن این مسجد ثبت و طراحی نشده‌اند، در حالی که می‌توانست یادمان‌هایی با توضیحات و نشانه‌هایی برای آن ایجاد کرد.

رئیس افتخاری ایکوم ایران اظهار کرد که اگر امروز در خیابان‌های تهران حرکت کنید، با وجود موشک‌باران‌های سال‌های ۶۶ و ۶۷، تقریباً هیچ نشانه‌ای از آن نمی‌بینید. او تصریح کرد: «البته منظور این نیست که همه چیز به شکل خرابه باقی بماند، بلکه باید هم بازسازی انجام شود و هم یادمان‌هایی برای ثبت این خاطرات ایجاد شود.»

نمونه‌های از دست رفته

• خیابان پاستور: اگر نخستین موشک راکت در این خیابان اصابت کرده، این نقطه اهمیت دارد و می‌توان آن را به عنوان یک «مکان یادمانی» مشخص کرد، در حالی که سایر بخش‌ها بازسازی می‌شوند.
• مسجد سپهسالار: در زمان بمباران مجلس، آثاری از اصابت راکت وجود داشت که سال‌ها باقی مانده بود، اما متأسفانه بعدها پوشانده شد و می‌توانست به عنوان بخشی از حافظه تاریخی حفظ شود.

نتیجه‌گیری: تعادل میان بازسازی و حفظ حافظه

محیط طباطبایی در مجموع تأکید کرد که هیچ قاعده واحدی برای این موضوع وجود ندارد و هر فضا باید بر اساس ویژگی‌های خود تصمیم‌گیری شود. اصل مهم این است که بین بازسازی و حفظ حافظه تاریخی تعادل برقرار شود.