پوکی استخوان؛ قاتل خاموش و راهکارهای پیشگیری و درمان

ماهیت بیماری پوکی استخوان

استخوان‌ها از ساختارهای ستون‌مانندی به نام ترابکولار تشکیل شده‌اند. نازک شدن این ستون‌ها منجر به کاهش استحکام استخوان و در نهایت بروز پوکی استخوان یا استئوپروز می‌شود. این بیماری که به «قاتل خاموش» معروف است، شیوع بالایی دارد؛ به طوری که از هر سه زن یک نفر و از هر پنج مرد یک نفر ممکن است در طول زندگی خود به آن مبتلا شوند.

عوامل اصلی و زمینه‌ساز پوکی استخوان

دکتر رجایی کاهش هورمون استروژن پس از یائسگی را عامل اصلی تسریع روند پوکی استخوان در زنان می‌داند. استروژن نقش حیاتی در استخوان‌سازی ایفا می‌کند و از دست رفتن آن، این روند را مختل می‌سازد. در مردان نیز، رسیدن به سن آندروپوز (یائسگی مردانه) احتمال ابتلا را افزایش می‌دهد.

عوامل خطر غیرقابل تغییر و قابل تغییر:

• غیرقابل تغییر: نژاد، سن و جنسیت از جمله عواملی هستند که نمی‌توان آن‌ها را تغییر داد. نقش ژنتیک نیز در این بیماری بسیار مهم است؛ افرادی که سابقه خانوادگی شکستگی در سنین پایین دارند، باید حتماً مورد بررسی قرار گیرند.
• قابل تغییر: سیگار و مصرف الکل از مهم‌ترین عوامل خطر قابل حذف برای پیشگیری از پوکی استخوان محسوب می‌شوند.

علائم و عوارض پوکی استخوان

پوکی استخوان اغلب تا زمانی که منجر به عوارض جدی مانند شکستگی نشود، بدون علامت باقی می‌ماند. شایع‌ترین محل‌های شکستگی ناشی از این بیماری شامل ستون فقرات، استخوان لگن و مچ دست هستند. شکستگی‌های مخفی در ستون فقرات می‌توانند با علائمی نظیر کمردرد، کوتاهی قد یا تغییر فرم کمر به صورت قوز (کیفوز) خود را نشان دهند.

گروه‌های در معرض خطر و لزوم سنجش تراکم استخوان

برخی گروه‌ها بیش از دیگران در معرض خطر ابتلا به پوکی استخوان قرار دارند و باید به صورت دوره‌ای تست تراکم استخوان را انجام دهند:

• تمام خانم‌های بالای ۶۵ سال و آقایان بالای ۷۰ سال، حتی بدون داشتن عامل خطر.
• افرادی که عمل هیسترکتومی (برداشت رحم) یا برداشت تخمدان داشته‌اند.
• بیماران تحت شیمی‌درمانی، به ویژه مبتلایان به سرطان پستان و پروستات.
• مصرف‌کنندگان داروهایی مانند وارفارین، داروهای تنظیم‌کننده تیروئید و به‌خصوص ترکیبات خانواده کورتون (پردنیزولون) به صورت تزریقی، خوراکی یا استنشاقی.
• افراد مبتلا به بیماری‌های زمینه‌ای نظیر نارسایی کبد و کلیه، بیماران دیالیزی یا سرطانی.
• افرادی که داروهای ضدتشنج مصرف می‌کنند یا به دلیل ضربه نخاعی، بی‌حرکت شده‌اند.

این افراد باید فارغ از محدوده سنی تعیین‌شده، زودتر برای سنجش تراکم استخوان اقدام کنند.

نقش تغذیه و ورزش در پیشگیری

حداکثر توده استخوانی در سن بلوغ به دست می‌آید و تا ۳۰ سالگی حفظ می‌شود. بنابراین، پایه‌ریزی مناسب از طریق تغذیه و ورزش در سنین قبل از بلوغ برای استحکام استخوان حیاتی است. پس از ۳۰ سالگی، برداشت استخوان آغاز می‌شود، از این رو داشتن یک ذخیره استخوانی مناسب ضروری است.

توصیه‌های تغذیه‌ای:

• دریافت کلسیم کافی: میزان کلسیم موردنیاز روزانه پس از یائسگی به ۱۲۰۰ میلی‌گرم و در سن بلوغ به ۸۰۰ تا ۱۰۰۰ میلی‌گرم می‌رسد.
• مصرف روزانه شیر، ماست، پنیر.
• سبزیجات دارای برگ سبز پررنگ مانند کلم بروکلی.
• تخم مرغ، ماهی، گردو، بادام.
• پودر سنجد یا پودر کنجد.

نقش ویتامین D:

آفتاب منبع اصلی ویتامین D است که نقش مهمی در استحکام استخوان دارد. در مناطقی که تابش آفتاب باعث آسیب می‌شود، استفاده از مکمل‌ها یا مواد غذایی حاوی ویتامین D توصیه می‌شود.

فعالیت بدنی:

انجام ۳۰ دقیقه ورزش و فعالیت بدنی مستمر در روز و سه بار در هفته، به ویژه پیاده‌روی، به استحکام استخوان کمک شایانی می‌کند.

اهمیت تشخیص زودهنگام و مراقبت از سالمندان

با پیشرفت سن، سلول‌های تخریب‌گر استخوان (استئوکلاست‌ها) بر سلول‌های سازنده (استئوبلاست‌ها) پیشی می‌گیرند و تخریب استخوان افزایش می‌یابد. بنابراین، اقدام به‌موقع و انجام سنجش تراکم استخوان می‌تواند از بروز بیماری پیشگیری کرده یا با تشخیص زودهنگام، روند درمان را در زمان مناسب آغاز کند.

برای سالمندان مبتلا به پوکی استخوان، علاوه بر پیگیری روند درمان، اصلاح سبک و محیط زندگی فرد ضروری است. اقداماتی نظیر برداشتن موانع (سیم برق، لبه فرش)، تأمین روشنایی کافی در محل تردد و استفاده از عصا می‌تواند از زمین خوردن و بروز عوارض ناشی از شکستگی در این گروه سنی جلوگیری کند.