فرصت‌سازی ترکیه برای تبدیل شدن به هاب تجاری آسیا-اروپا

جاه‌طلبی‌های ژئوپلیتیکی ترکیه

اوایل سال جاری، مقامات ترکیه نصب سامانه‌های کنترل گذرنامه را در یک گذرگاه مرزی کلید زدند؛ گذرگاهی که به مدت ۳۲ سال بسته بوده است. این اقدام می‌تواند یک مسیر تجاری مهم برای اتصال آسیا به اروپا را فعال کند. این پروژه که با حمایت رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه، و در چارچوب طرح‌های صلح میان ارمنستان و آذربایجان پیش می‌رود، «مسیر ترامپ برای صلح و رفاه بین‌المللی» نام گرفته است.

اهمیت ژئوپلیتیکی این طرح بسیار برجسته است. بازگشایی نهایی مرز ارمنستان بخشی از تلاش آنکارا برای تبدیل ترکیه به یک هاب امن تجاری برای جریان کالا و انرژی است که از نقاط حساس ژئوپلیتیکی، به‌ویژه تنگه هرمز که در معرض تهدید جنگ قرار دارد، دور می‌شود.

اردوغان و فرصت‌های جدید

از زمانی که تهران در ژوئن گذشته برای نخستین‌بار احتمال بستن تنگه هرمز را مطرح کرد، آنکارا تلاش‌های خود را برای برجسته کردن نقش ترکیه به عنوان یک مسیر تجاری جایگزین و باثبات افزایش داده است. این رویکرد در شرایطی مورد توجه قرار گرفته که جنگ و تحریم‌ها مسیرهای سنتی عبور از روسیه، ایران، دریای سرخ و خلیج فارس را دچار اختلال کرده‌اند.

رجب طیب اردوغان، رئیس جمهوری ترکیه هفته گذشته گفت: «ترکیه به عنوان جزیره‌ای از ثبات و پناهگاهی امن برجسته است. گفت‌وگوها درباره جایگزین‌های امن‌تر برای خطوط انتقال انرژی آغاز شده است. ما صمیمانه باور داریم که این بحران جهانی درهای جدیدی را به روی کشور ما خواهد گشود.»

این چشم‌انداز جذاب است، هرچند با موانع بزرگی روبه‌روست. ترکیه به عنوان عضو ناتو تاکنون از درگیر شدن مستقیم در جنگ اوکراین و همچنین آخرین درگیری در خلیج فارس خودداری کرده است. خاک این کشور از قبل نیز به طور غیررسمی به یک گذرگاه ترانزیتی تبدیل شده است؛ ماه گذشته، پروازهای تجاری میان اروپا و آسیا به طور گسترده از فراز ترکیه هدایت شدند، زیرا حریم‌های هوایی در شمال و جنوب محدود شده بودند.

نخست‌وزیر پیشین ترکیه در این باره اظهار داشت: «تجارت اروپا–آسیا سالانه حدود ۳ تریلیون دلار برآورد شده که ۹۰ درصد آن از طریق دریا انجام می‌شود. کوتاه‌ترین مسیر دریایی حدود ۴۰ روز طول می‌کشد.» در مقابل، «کریدور میانی» – مسیر زمینی‌ است که چین را از طریق قفقاز و ترکیه به اروپا متصل می‌کند – می‌تواند زمان عبور را به ۱۲ تا ۱۵ روز کاهش دهد.

کریدور میانی و مسیر توسعه

مقامات اروپایی نیز به این طرح علاقه‌مند هستند. کمیسر اتحادیه اروپا امسال ترکیه را «یک شریک حیاتی» توصیف کرد و گفت گسترش کریدور میانی می‌تواند «تغییردهنده بازی» باشد. وزیر حمل‌ونقل ترکیه نیز در فوریه گفت: «توسعه مسیرهای جایگزین به یک ضرورت تبدیل شده است.»

دو پروژه در مرکز چشم‌انداز آنکارا قرار دارند:

• مسیر توسعه: یک شبکه جاده‌ای و ریلی که خلیج فارس را از طریق ترکیه به اروپا متصل می‌کند و از گلوگاه‌های دریایی مانند تنگه هرمز و کانال سوئز عبور نمی‌کند. این طرح هنوز در مرحله برنامه‌ریزی است و به میلیاردها دلار سرمایه‌گذاری نیاز دارد.
• گسترش کریدور میانی: محور اصلی آن «مسیر صلح ترامپ» است؛ یک مسیر جاده‌ای و ریلی با حمایت ایالات متحده میان ترکیه و آذربایجان که از ارمنستان عبور می‌کند. این طرح در ماه فوریه با تشریفات گسترده در کاخ سفید و هم‌زمان با یک توافق اولیه صلح میان ارمنستان و آذربایجان محقق شد.

شرکت‌های ساختمانی ترکیه‌ای مانند «Kalyon» فعالیت خود را در باکو آغاز کرده‌اند و توسعه خطوط ریلی در خاک ترکیه نیز در حال انجام است. اگر این پروژه تکمیل شود، حجم تجارت در «کریدور میانی» که بین سال‌های ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۵ سه برابر شده، می‌تواند از ۵ میلیون تن در سال به ۲۰ میلیون تن افزایش یابد.

چالش‌های پیش رو

با این حال، این مسیر با پیچیدگی‌های متعددی روبه‌روست. این مسیر به عبورهای کند کشتی‌های مسافربری «فری» در دریای خزر وابسته است، زیرساخت ریلی آن یکدست نیست و عرض خطوط در کشورها متفاوت است، همچنین نقل و انتقال‌ها در هر بخش مرزی با رویه‌های پیچیده گمرکی مواجه می‌شود. همین عوامل باعث شده این مسیر از «کریدور شمالی» (که سالانه حدود ۴۰ میلیون تن بار حمل می‌کند) بسیار کندتر باشد.

بانک سرمایه‌گذاری JPMorgan Chase این مسیر را چنین توصیف کرده: «کریدوری که همه به آن نیاز دارند، اما کمتر کسی از آن استفاده می‌کند.»

مسیر صلح ترامپ از کنار ایران عبور می‌کند و همین موضوع آن را در برابر حملات آسیب‌پذیر می‌سازد. روسیه نیز نسبت به آن نگران است و ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور، به ارمنستان هشدار داده که ممکن است در صورت ادامه تغییر مسیر تجارت این کشور به سمت اروپا، عرضه گاز روسیه به آن را محدود کند.

یکی از مدیران حوزه لجستیک در این باره گفت: «مشکل مسیر صلح ترامپ این است که تنها یکی از چند گزینه حمل‌ونقل است. این پروژه فقط به این دلیل قابلیت اجرایی یافت که روسیه درگیر جنگ اوکراین بود. این مسیر به ایران نزدیک است و به تأمین مالی و حمایت سیاسی آمریکا وابسته است.»

با این حال، جغرافیای ترکیه تقریباً تضمین می‌کند که این کشور به یک هاب لجستیکی برای اتصال اروپا، آسیا و خاورمیانه تبدیل شود. در حال حاضر بیش از ۳.۵ میلیون بشکه نفت روزانه از تنگه بسفر عبور می‌کند و یک خط لوله ۱۷۰۰ کیلومتری از باکو تا بندر جیهان در ترکیه تا ۱.۲ میلیون بشکه نفت در روز را انتقال می‌دهد. همچنین خط لوله کرکوک–جیهان با ظرفیت ۲۵۰ هزار بشکه در روز می‌تواند دوباره فعال شود و پروژه راکد خط لوله ترانس‌خزر نیز که قرار است ۱ تریلیون فوت مکعب گاز را از آسیای مرکزی از طریق ترکیه به اروپا منتقل کند، احیا شود.

اما مقامات تجاری و اقتصاددانان هشدار داده‌اند که تصور اینکه مسیرهای زمینی از طریق ترکیه بتوانند در آینده نزدیک جایگزین گلوگاه‌های دریایی در خلیج فارس، یا حتی مسیر تثبیت‌شده شمالی از طریق روسیه شوند، بیشتر یک خیال خام است. آینده مسیر صلح ترامپ نیز به همان اندازه که به مهندسی نیاز دارد، به سیاست نیز وابسته است.