تحقیقات جدید، مدل زمین‌ساختی پهنه مکران را بازنویسی می‌کند

دکتر مرتضی دلاوری، عضو هیأت علمی دانشگاه خوارزمی، در چهل‌وچهارمین گردهمایی ملی علوم زمین به ارائه نتایج یک دهه تحقیق مشترک خود با دانشگاه‌های معتبر خارجی درباره «جایگاه دیرین‌زمین‌ساختی پهنه مکران (جنوب شرق ایران) مبتنی بر ویژگی‌های مجموعه‌های افیولیتی» پرداخت. این پهنه به دلیل ضخامت چشمگیر رسوبات و انباشت‌های عظیم، یکی از پدیده‌های شاخص زمین‌شناسی در سطح جهان محسوب می‌شود.

ساختار و ویژگی‌های پهنه مکران

پهنه مکران از شمال به جنوب شامل مکران شمالی در ایران و مجموعه‌ای از واحدهای رسوبی و افیولیتی است. این نوار گسترده از غرب تا شرق، کمپلکس‌هایی نظیر رودان، بند زیارت، کمپلکس دگرگونی و کمپلکس گنج را در خود جای داده است. تمرکز این تحقیق بر جنبه‌های پترولوژی و زمین‌ساخت این مجموعه‌ها بوده است.

مناطق کلیدی مورد مطالعه

• منطقه رنگین: این منطقه که در تصاویر ماهواره‌ای و بررسی‌های میدانی مورد مطالعه قرار گرفته، مجموعه‌ای از سنگ‌های آذرین و رسوبی با ترکیب‌های متفاوت را به نمایش می‌گذارد. فراوانی بالای سنگ‌های بازالتی و سنگ‌های با ماهیت بازیک در این منطقه مشاهده شده است. اولین یافته‌ها در سال ۲۰۱۸ منتشر شد و نشان داد که این منطقه همچنان ناشناخته‌های فراوانی دارد.
• کمپلکس دگرگونی دیابت: این واحد سنگی-ساختاری در جنوب‌شرق ایران و پهنه مکران قرار دارد و سنگ‌های آن تحت دگرگونی‌های مختلف قرار گرفته‌اند. بررسی‌های صحرایی و نتایج مدل‌سازی نشان‌دهنده تأثیر فرآیندهای متفاوت و ویژگی‌های دگرگونی مشخص در این واحدهاست.
• مجموعه مختارآباد: این منطقه یکی از جذاب‌ترین مجموعه‌های افیولیتی مکران است که دسترسی به آن دشوار است. در این بخش، توالی تقریباً کاملی از سنگ‌های افیولیتی مشاهده می‌شود. بررسی‌های پتروگرافی نشان داده است که بیشتر سنگ‌ها ماهیت اقیانوسی دارند و برخی نمونه‌ها به سمت گوشه غنی‌شده تمایل پیدا کرده‌اند.

نتایج انقلابی و تغییر در دیدگاه‌های پیشین

یکی از مهم‌ترین یافته‌های این تحقیق، تغییر تصویر پیشین از ماهیت سنگ‌های مکران است. برخلاف تصورات قبلی که بخشی از سنگ‌های این منطقه را ادامه‌ای از زون قاره‌ای سراسری می‌دانستند، نتایج نشان داد که ماهیت این سنگ‌ها نه تنها قاره‌ای نیست، بلکه بیشتر آن‌ها متابازیک هستند.

سن‌یابی‌های انجام شده نیز سن این سنگ‌ها را حدود ۱۵۶، ۱۱۲ و ۱۳۶ میلیون سال تعیین کرده که با منابع قدیمی متفاوت است. این نتایج حاکی از آن است که ماهیت سنگ‌ها کاملاً متفاوت از تصورات پیشین است و مدل زمین‌ساختی مکران نیازمند اصلاح است.

مدل جدید زمین‌ساختی مکران

بر اساس داده‌های سنی، پتروگرافی و زمین‌ساختی، پهنه مکران از دو بخش شمالی و جنوبی تشکیل شده است. بخش شمالی دارای ماهیت اقیانوسی بوده و منشأ اصلی بخش‌هایی است که تاکنون مورد بحث قرار گرفته‌اند. این پهنه در اثر بسته‌شدن تدریجی و فرآیندهای تکتونیکی، به شکل کنونی خود درآمده است.

یافته‌های جدید همچنین نشان می‌دهد که دو «تولد همزمان افیولیتی» در منطقه رخ داده که نقش مهمی در شکل‌گیری وضعیت فعلی پهنه مکران داشته‌اند. این نتایج می‌تواند دیدگاه‌های زمین‌ساختی موجود درباره مکران را متحول کرده و در تفسیرهای زمین‌شناختی آینده از اهمیت بالایی برخوردار باشد.