آیکون خبر

خبر کامل

انتقاد از انزوای باستان‌شناسان: میراث فرهنگی ایران نیازمند حضور فعال‌تر در جامعه

نقش گمشده باستان‌شناسان در بحران‌های اجتماعی ایران

در حالی که بحران‌های اجتماعی سال‌های اخیر، رشته‌های مختلفی چون تاریخ و جامعه‌شناسی را به میدان تحلیل و ارائه راهکار کشانده است، جامعه باستان‌شناسی ایران حضوری کم‌رنگ و محدود در این عرصه‌ها داشته است. این غیبت، به گفته حسن فاضلی‌نشلی، باستان‌شناس و مدیر گروه باستان‌شناسی دانشگاه تهران، ناشی از عوامل ساختاری و حرفه‌ای متعددی است که مانع از ایفای نقش فعال این قشر در مواجهه با مسائل روز جامعه شده است.

چالش‌های پیش روی باستان‌شناسی ایران

فاضلی‌نشلی دلایل این کم‌رنگی را به عوامل گوناگونی نسبت می‌دهد:

  • کوچک بودن جامعه باستان‌شناسی: تعداد محدود متخصصان این حوزه در ایران.
  • محدودیت منابع: کمبود بودجه و امکانات برای فعالیت‌های گسترده‌تر.
  • دغدغه‌های شغلی: تمرکز بر مسائل معیشتی و حرفه‌ای.
  • رقابت‌های درونی: چالش‌ها و اختلافات داخلی در میان باستان‌شناسان.
  • نگرانی از تبعات اجتماعی: ترس از ورود به مباحث عمومی و پیامدهای آن.

او تاکید می‌کند که در چهار دهه گذشته، رویکرد غالب در باستان‌شناسی ایران بیشتر بر مطالعات تخصصی، گاهنگاری، کاوش‌های میدانی و معرفی آثار متمرکز بوده و کمتر به تاریخ اجتماعی ایران و پیوند آن با مسائل معاصر پرداخته است. این در حالی است که در بسیاری از کشورهای جهان، باستان‌شناسان نه تنها در حوزه علمی بلکه در فضای عمومی و حتی جنبش‌های اجتماعی نیز حضور فعال دارند و از یافته‌های خود برای فهم بهتر جامعه استفاده می‌کنند.

جنگ اخیر و میراث فرهنگی: هشداری برای حافظه تاریخی

این استاد دانشگاه تهران به آسیب‌های وارد شده به آثار و محوطه‌های تاریخی ایران در جریان جنگ اخیر اشاره کرده و بر ضرورت واکنش سریع‌تر نهادهای علمی و فرهنگی تاکید دارد. او معتقد است که در همان روزهای نخست بحران، جامعه علمی، نهادهای مسئول و شبکه جهانی متخصصان باید با صدایی بلندتر از میراث فرهنگی دفاع می‌کردند.

تخریب یا آسیب به آثار ثبت‌شده تاریخی، صرفاً خسارت به یک کشور نیست، بلکه آسیبی به میراث بشری محسوب می‌شود.

فاضلی‌نشلی بر اهمیت مستندسازی دقیق، اطلاع‌رسانی بین‌المللی، استفاده از ظرفیت ایران‌شناسان خارجی و پیگیری‌های حقوقی درخصوص آسیب به میراث فرهنگی ایران تاکید می‌کند.

میراث فرهنگی: فراتر از سنگ و خاک

حسن فاضلی‌نشلی، که خود از جانبازان جنگ هشت‌ساله ایران و عراق است، میراث فرهنگی را فراتر از ابعاد صرفاً مادی می‌داند. او می‌گوید: «دفاع از سرزمین بدون توجه به هویت فرهنگی ناقص است. چون آنچه به خاک ارزش می‌دهد، بناها، حافظه تاریخی، زبان‌ها، آیین‌ها و لایه‌های تمدنی است و اگر این‌ها نباشند، سرزمین تنها یک جغرافیاست.»

از نگاه او، میراث فرهنگی نقش مهمی در توسعه اقتصادی و اجتماعی دارد. اگر در چهار دهه گذشته محوطه‌های باستانی ایران به سایت‌موزه‌ها و مقاصد گردشگری تبدیل می‌شدند، می‌توانستند میلیون‌ها گردشگر خارجی را جذب کرده و هم‌زمان اشتغال و درآمد قابل توجهی ایجاد کنند. وی همچنین ضعف دیپلماسی فرهنگی را یکی از دلایل ناشناخته ماندن ایران در افکار عمومی جهان می‌داند و خواستار بازنگری در سیاست‌گذاری فرهنگی است.

تجربه موفق ترکیه: توسعه مبتنی بر میراث تاریخی

این باستان‌شناس با اشاره به نمونه موفق شهر «شانلی اورفا» در ترکیه، نشان می‌دهد که چگونه می‌توان از ظرفیت‌های باستان‌شناسی برای توسعه اقتصادی و اجتماعی بهره برد. شانلی اورفا، که در کنار محوطه‌های مهم پیشاتاریخی قرار دارد، با ایجاد زیرساخت‌های دسترسی، مرمت آثار تاریخی، واگذاری خدمات به بخش خصوصی و تبدیل میراث فرهنگی به یک موتور توسعه، به رشد اقتصادی دست یافته و تنش‌های اجتماعی منطقه را کاهش داده است.

حتی نام رستوران‌ها و کسب‌وکارهای محلی از محوطه‌های باستانی گرفته شده و این یعنی گذشته به بخشی از زندگی روزمره مردم تبدیل شده است.

میراث فرهنگی و آینده ایران

فاضلی‌نشلی در پایان، راه برون‌رفت از چالش‌های موجود را بازگشت به مردم، پذیرش تنوع فرهنگی و سرمایه‌گذاری واقعی بر میراث تاریخی کشور اعلام می‌کند. او تاکید دارد که میراث فرهنگی ستون خیمه همبستگی ملت ایران است و می‌تواند به بازسازی امید اجتماعی و کاهش سوءتفاهم‌ها کمک کند.

از نگاه مدیر گروه باستان‌شناسی دانشگاه تهران، تاریخ ایران تنها روایت جنگ‌ها و درگیری‌ها نیست، بلکه مجموعه‌ای از شکست‌ها و بازسازی‌ها، خشونت‌ها و مداراها و ویرانی‌ها و دوباره برخاستن‌هاست. او سوال می‌کند: «مسئله امروز ایران این است که جامعه و سیاست‌گذاران برای آینده، کدام بخش از این تاریخ را مبنای حرکت خود قرار می‌دهند؟»

شناسنامه خبر:

درباره هوش‌مصنوعی دست‌اول:

تمامی اخبار دست‌اول توسط دستیار هوش مصنوعی «هوشنگ» پردازش، صحت‌سنجی، خلاصه و بازنویسی شده است. هوشنگ هر روز با داده‌های جدید آموزش داده می‌شود و با نظارت دقیق انسانی و سردبیری دست‌اول در حال بهتر شدن است.
شما می‌توانید از چت‌بات و سایر ابزارهای هوشنگ به صورت رایگان استفاده کنید.

دسترسی رایگان به هوشنگ ↗