بحران انرژی و راهکارهای دولت‌ها: از حمایت‌های غیرهدفمند تا بهره‌وری بلندمدت

راهکارهای کوتاه‌مدت دولت‌ها برای مدیریت بحران انرژی

دولت‌ها تاکنون از دو روش اصلی برای حمایت از مصرف‌کنندگان استفاده کرده‌اند:

• کاهش مستقیم قیمت‌ها: از طریق تعیین سقف قیمت سوخت یا کاهش مالیات‌ها.
• اقدامات سمت تقاضا: با هدف کاهش مصرف انرژی.

طراحی مناسب این اقدامات از اهمیت حیاتی برخوردار است و تجربیات بین‌المللی درس‌های ارزشمندی را ارائه می‌دهد. در مواجهه با افزایش ناگهانی قیمت‌ها، دولت‌ها معمولاً ابتدا به سراغ حمایت‌های گسترده قیمتی می‌روند که می‌تواند به سرعت به مصرف‌کنندگان کمک کند. این رویکرد هم‌اکنون در چندین کشور آسیایی و اروپایی مشاهده می‌شود که به طور موقت سقف قیمت سوخت تعیین کرده یا مالیات‌های انرژی را کاهش داده‌اند.

چالش‌های حمایت‌های غیرهدفمند

هرچند حمایت‌های غیرهدفمند نسبتاً سریع اجرا می‌شوند، اما با دو چالش بزرگ مواجه هستند:

• سیگنال نادرست به بازار: کاهش عمومی قیمت سوخت در شرایط محدودیت عرضه، انگیزه کاهش مصرف انرژی و بهبود بهره‌وری را تضعیف می‌کند.
• عدم رسیدن حمایت به نیازمندان: بخش زیادی از این حمایت مالی به خانوارهای کم‌درآمد که بیشترین نیاز را دارند، نمی‌رسد. خانوارهای پردرآمد به دلیل مصرف بیشتر انرژی، اغلب منافع مالی بیشتری از کاهش عمومی قیمت‌ها می‌برند. به عنوان مثال، یک مطالعه در هلند نشان داد که حدود ۷۰ درصد از کل ارزش کاهش مالیات سوخت به گروه‌های درآمدی متوسط رو به بالا و بالا می‌رسد.

این مسئله از آن جهت اهمیت دارد که خانوارهای کم‌درآمد بیشترین آسیب را از شوک‌های قیمتی انرژی متحمل می‌شوند. در اوج بحران انرژی سال ۲۰۲۲، خانوارهای کم‌درآمد در اقتصادهای پیشرفته حدود یک‌چهارم درآمد خود را صرف انرژی می‌کردند که ۴ واحد درصد بیشتر از سال ۲۰۲۱ بود. در مقابل، خانوارهای با درآمد متوسط حدود ۱۰ درصد درآمد خود را صرف انرژی می‌کردند و افزایش آن کمتر از ۲ واحد درصد بود.

حمایت‌های غیرهدفمند همچنین هزینه‌های مالی بالایی دارند. دولت‌ها در واکنش به بحران انرژی ۲۰۲۲ حدود ۹۴۰ میلیارد دلار برای کمک‌های مستقیم، کوپن‌ها و کاهش مالیات‌ها هزینه کردند، اما تنها ۲۵ درصد از این حمایت‌ها هدفمند بود. با توجه به فشار بر مالیه عمومی پس از همه‌گیری کووید-۱۹ و بحران انرژی ۲۰۲۲، بسیاری از دولت‌ها اکنون فضای مالی کمتری برای ادامه این سیاست‌های گسترده دارند. سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD) نیز اخیراً نسبت به اتکا به حمایت‌های گسترده در بلندمدت هشدار داده است.

چگونه حمایت هدفمند را عملی کنیم؟

رویکرد مؤثرتر، ارائه حمایت‌های هدفمند به گروه‌هایی است که بیشترین آسیب را از شوک‌های قیمتی می‌بینند. این کار باعث می‌شود منابع عمومی به شکل کارآمدتری استفاده شده و به خانوارهایی برسد که بیشترین تأثیر را از بحران می‌پذیرند. چالش اصلی، شناسایی سریع و دقیق این افراد است.

راهکارهای بهبود هدف‌گذاری

دولت‌ها همیشه نیاز ندارند از صفر شروع کنند و می‌توانند از ابزارهای موجود برای بهبود سریع هدف‌گذاری استفاده کنند:

• تقویت برنامه‌های موجود: بسیاری از کشورها از قبل برنامه‌های کمک اجتماعی، بیمه بیکاری، مستمری‌ها و کمک‌های مبتنی بر درآمد برای حمایت از خانوارهای کم‌درآمد و گروه‌های آسیب‌پذیر دارند. تقویت این برنامه‌ها یا استفاده از پایگاه‌های داده موجود برای شناسایی خانوارهای تحت فشار مالی، یک راه سریع است.
• همکاری با سازمان‌های محلی: دولت‌ها می‌توانند با شهرداری‌ها یا سازمان‌های محلی که اطلاعات مرتبط دارند، همکاری کنند.
• دقیق‌تر کردن هدف‌گذاری: با ترکیب داده‌های موجود با ویژگی‌های دیگر خانوار، مانند بهره‌وری انرژی خانه یا داده‌های مصرف انرژی، می‌توان هدف‌گذاری را دقیق‌تر کرد.

برای کشورهایی که هنوز زیرساخت اداری لازم را ندارند، تقویت این برنامه‌ها گام اول مهمی است.

نمونه‌های موفق بین‌المللی

کشورها پیش‌تر نیز این کار را انجام داده‌اند:

• هلند (۲۰۲۲ و ۲۰۲۳): کمک‌هزینه انرژی شامل انتقال نقدی حدود ۱۳۰۰ یورو در سال به خانوارهای کم‌درآمد ارائه کرد. شهرداری‌ها مسئول شناسایی و پرداخت بودند.
• فرانسه (از ۲۰۱۸): کوپن‌های نقدی انرژی به خانوارهای کم‌درآمد ارائه می‌دهد و از ثبت مالیاتی ملی برای شناسایی دریافت‌کنندگان استفاده می‌کند.
• اندونزی (۲۰۲۲): از یارانه‌های گسترده سوخت به سمت پرداخت‌های هدفمند به گروه‌های کم‌درآمد حرکت کرد.
• نیجریه (۲۰۲۳): کمک مالی به ۱۲ میلیون خانوار کم‌درآمد از طریق انتقال دیجیتال به حساب‌های بانکی و کیف پول‌های موبایلی انجام شد.
• برزیل: یک پایگاه داده ملی که بیش از ۴۰ درصد جمعیت را پوشش می‌دهد، برای ثبت خودکار خانوارهای کم‌درآمد در برنامه‌های اجتماعی از جمله طرح تعرفه اجتماعی (برق کاملاً یارانه‌ای تا ۸۰ کیلووات‌ساعت) استفاده می‌شود.

در واکنش به بحران کنونی، چندین کشور اقدامات هدفمندتری را اعلام کرده‌اند:

• بریتانیا: ۵۳ میلیون پوند برای حمایت از مصرف‌کنندگان آسیب‌پذیر سوخت گرمایشی اختصاص داده و شوراهای محلی واجدان شرایط را تعیین می‌کنند.
• پاکستان: بسته حمایتی برای فعالان حمل‌ونقل مانند رانندگان موتورسیکلت و ریکشا معرفی کرده و از برنامه حمایت درآمدی موجود برای پرداخت مستقیم از طریق کیف پول دیجیتال استفاده کرده است.

با وجود این نمونه‌های مثبت، تاکنون تنها ۲۵ درصد از اقدامات حمایتی قیمتی اعلام‌شده در جهان هدفمند بوده‌اند.

چالش‌های هدف‌گذاری و راه‌حل‌ها

هیچ روش دقیقی برای شناسایی کامل اینکه چه کسی به حمایت نیاز دارد وجود ندارد. اگرچه ممکن است بخشی از حمایت به خانوارهای کم‌نیاز برسد، اما میزان این نشت بسیار کمتر از طرح‌های غیرهدفمند است. همچنین، با امکان درخواست و بازبینی می‌توان مشکل جا ماندن برخی خانوارهای واجد شرایط را کاهش داد.

در واکنش به بحران فعلی در خاورمیانه، بسیاری از دولت‌ها کمپین‌هایی برای تشویق مصرف‌کنندگان به صرفه‌جویی در سوخت راه‌اندازی کرده‌اند. به عنوان مثال، استرالیا کمپین «Every Little Bit Helps» و سنگاپور کمپین «Save Energy Together» را اعلام کردند. اما کمپین‌های مؤثر باید با دقت طراحی شوند تا به مخاطبان مناسب برسند و پیام‌های قابل اجرا ارائه دهند.

تجربه‌های بین‌المللی؛ راهنمای سیاست‌گذاران

شواهد نشان می‌دهد که هدف‌گیری گروه‌های خاص، به جای رویکرد یکسان برای همه، نتایج قوی‌تر و پایدارتری ایجاد می‌کند. در بحران ۲۰۲۲، کمپین‌های اطلاع‌رسانی از توصیه‌های عمومی به راهنمایی‌های دقیق و عملی تغییر کردند که به تغییرات رفتاری مشخص و حمایت‌های موجود مرتبط بودند. بر اساس تجربه‌های بین‌المللی، چند درس عملی برای سیاست‌گذاران وجود دارد:

• استفاده از سیستم‌ها و برنامه‌های موجود: دولت‌هایی که سریع‌تر و مؤثرتر عمل کردند، کمپین‌های خود را بر پایه ساختارها و مشارکت‌های موجود بنا کردند.
• همکاری با واسطه‌های مورد اعتماد: سازمان‌های محلی، شهرداری‌ها و شرکت‌های انرژی می‌توانند دامنه و اعتبار پیام‌ها را افزایش دهند. در هلند، برنامه‌ای که شهرداری‌ها را برای استفاده از مشاوران انرژی خانگی تجهیز کرد، هزینه انرژی و حتی هزینه‌های درمانی را کاهش داد.
• شناخت و بخش‌بندی مخاطبان: در ایرلند، پیام کمپین از «مصرف خود را کاهش دهید» به «گرم و سالم بمانید» تغییر کرد و کاهش ۱۲ درصدی مصرف برق خانگی را به همراه داشت.
• ارائه پیام‌های واضح: پیام‌ها باید ساده، مرتبط و قابل اجرا باشند. در هند، معرفی اتوبوس‌های برقی رایگان به‌همراه کمپین مشارکتی باعث شد بیش از ۱۰۰ هزار نفر در چند روز اول از آن‌ها استفاده کنند.
• برجسته کردن حمایت‌های موجود و جدید: ترکیب توصیه‌های رفتاری با اطلاع‌رسانی درباره کمک‌های مالی و برنامه‌های بلندمدت، اثربخشی را افزایش می‌دهد. در دانمارک، این ترکیب باعث افزایش استفاده از برنامه‌های حمایتی شد.

راه تاب‌آوری بلندمدت و بهره‌وری انرژی

حمایت‌های هدفمند کوتاه‌مدت می‌توانند مصرف‌کنندگان را از شوک‌های قیمتی شدید محافظت کنند. اما برای افزایش تاب‌آوری در بلندمدت و کاهش دائمی هزینه‌های انرژی، دولت‌ها باید در سیاست‌های بهره‌وری انرژی سرمایه‌گذاری کنند.

سرمایه‌گذاری در بهره‌وری انرژی

دولت‌ها می‌توانند اقدامات زیر را انجام دهند:

1. افزایش دسترسی به وسایل نقلیه کارآمدتر و حمل‌ونقل عمومی: گسترش استفاده از خودروهای برقی دست‌دوم، هیبریدی و سایر وسایل نقلیه کم‌مصرف (از جمله موتورسیکلت‌ها، اتوبوس‌ها و کامیون‌ها)، به همراه زیرساخت شارژ، می‌تواند وابستگی خانوارها به نوسانات قیمت نفت را کاهش دهد.
2. گسترش استفاده از فناوری‌های مدرن پخت‌وپز و دسترسی به برق: در صورت امکان، دولت‌ها می‌توانند این فناوری‌ها را توسعه دهند تا بهره‌وری، مقرون‌به‌صرفه بودن و تنوع سوخت افزایش یابد. در اندونزی، این روند از طریق پروژه‌های آزمایشی و توزیع تجهیزات در حال اجرا است.
3. بهبود بهره‌وری ساختمان‌ها و افزایش استفاده از پمپ‌های حرارتی: پمپ‌های حرارتی کارآمدترین روش گرمایش خانگی هستند. در کانادا، برنامه «Oil to Heat Pump Affordability» کمک‌های مالی اولیه برای این تغییر ارائه می‌دهد. همچنین، تعیین استانداردهای بهره‌وری برای وسایل خانگی مانند کولر و یخچال از مؤثرترین ابزارها برای کاهش هزینه انرژی است.

آژانس بین‌المللی انرژی مدت‌هاست بهره‌وری انرژی را «اولین سوخت جهان» می‌نامد. بحران فعلی نشان می‌دهد که این، یکی از مؤثرترین راه‌ها برای افزایش تاب‌آوری بلندمدت مصرف‌کنندگان، به‌ویژه خانوارهای آسیب‌پذیر، است.