غده‌های چوبی و خشکه‌دارها: دو روی سکه حیات جنگل‌های زاگرس

غده‌های چوبی: مکانیسم دفاعی یا عامل زوال؟

مجید پاتو توضیح داد که غده‌های چوبی عظیم، که در اصطلاح گیاه‌شناسی به آن‌ها «Burl» یا گودال‌های چوبی نیز گفته می‌شود، نشان‌دهنده واکنش شدید و طولانی‌مدت درخت به محرک‌های زیستی (مانند حشرات یا باکتری‌ها) یا آسیب‌های فیزیکی هستند. رشد این غده‌ها به این اندازه، سال‌ها زمان می‌برد و ساختار طبیعی تنه را کاملاً دگرگون می‌کند.

پژوهشگر مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی آذربایجان‌غربی افزود: آسیب‌های فیزیکی مداوم باعث ایجاد زخم‌های باز شده و درخت را وادار می‌کند تا برای دفاع از خود و ترمیم بافت‌ها، این برجستگی‌های متراکم و درهم‌تنیده را بسازد.

بافت چوبی داخل این غده‌ها دارای ساختار آوندی بسیار نامنظم و گره‌دار است که جریان طبیعی آب و شیره پرورده را در تنه و شاخه‌های بلوط مختل می‌سازد. پاتو هشدار داد که اگرچه شکل‌گیری این گال‌ها یک مکانیسم دفاعی است، اما حضور بیش از حد آن‌ها باعث اتلاف انرژی درخت، ضعف فیزیولوژیک و تشدید پدیده زوال بلوط در زاگرس می‌شود.

هرس سنتی و تأثیر آن بر سلامت بلوط

پاتو همچنین به یک باور قدیمی در میان ساکنان برخی مناطق زاگرس اشاره کرد که شاخ و برگ درختان بلوط را هرس کرده و روی درخت برای تغذیه دام در فصل زمستان ذخیره می‌کنند. وی خاطرنشان کرد که این امر، هرچند می‌تواند روشی سنتی برای مبارزه با برخی آفت‌ها باشد، اما در عین حال می‌تواند به رشد و توانایی درخت بلوط زیان وارد کند.

خشکه‌دارها: ستون فقرات حیات‌وحش جنگل

مجید پاتو در بخش دیگری از سخنان خود به اهمیت «خشکه‌دارها» پرداخت و تاکید کرد که درختان خشک جنگل برای حفظ سلامتی و یکپارچگی اکوسیستم بسیار مفید و حائز اهمیت هستند.

پاتو: «درختان خشک نیز بخش جدایی‌ناپذیر از طبیعت هستند؛ چه بسا که بارها به جای هیزم سوزانده شده‌اند و یا در جنگل‌های تحت مدیریت به طریقی از میان رفته‌اند، اما خشکه‌دارها یکی از اصلی‌ترین زیستگاه‌های حیات‌وحش هستند.»

نقش حیاتی خشکه‌دارها در اکوسیستم

حیوانات برای ادامه حیات نیاز به آب، غذا و پناه دارند و خشکه‌دارها این نیازها را به طرق مختلف برآورده می‌کنند:

• منبع غذایی: برای گروهی از جانوران مانند دارکوب‌ها، خشکه‌دارها منبع غذایی محسوب می‌شوند، زیرا حشرات و قارچ‌های بسیاری درون آن‌ها جای می‌گیرند.
• پناهگاه: حفره‌های روی تنه خشکه‌دارها پناهگاه مناسبی برای بسیاری از جانداران دیگر از جمله سمورها، سنجاب‌ها و خرس‌ها است.
• محافظت و استراحت: بسیاری از مارمولک‌ها و خفاش‌ها از خشکه‌دارها به منظور پناهی در مقابل تابش آفتاب استفاده می‌کنند. جانداران شکارچی نیز برای حفاظت از قلمرو خویش، علامت‌گذاری، خوردن شکار و استراحت از آن‌ها بهره می‌گیرند.
• آشیان‌سازی: پرندگانی مانند عقاب، شاهین و هما آشیان خود را بر فراز تاج شکسته‌های درختان خشک ایستاده بنا می‌کنند. حتی بعضی از گونه‌ها برای ذخیره غذا و مخفی کردن آن از خشکه‌دارها استفاده می‌کنند.

تحقیقات نشان داده است که خشکه‌دارها ۲۰ درصد از حیوانات جنگل اعم از مارمولک‌ها، انواع مارها و حشرات را در خود جای می‌دهند. همچنین، ۲۰ تا ۴۰ درصد از پرندگانی که در جنگل زندگی می‌کنند، در حفره‌ها و بر روی شاخه‌های خشکه‌دارها آشیان‌سازی می‌کنند که بیشتر این گونه‌ها از حشرات تغذیه می‌کنند.

خشکه‌دارها و چرخه مواد مغذی خاک

این پژوهشگر تاکید کرد که خشکه‌دارها به مدت زیادی از مواد معدنی و آلی خاک استفاده کرده‌اند و این مواد در تنه آن‌ها تثبیت شده است. پس از دوره رشد و اتمام زنده‌مانی، برای جلوگیری از فقر خاک (به‌ویژه در جنگل‌های زاگرس)، باید این خشکه‌دارها تجزیه و به بدنه همان خاکی که از آن تغذیه کرده‌اند، برگردند.

خطر آتش‌سوزی: جنبه منفی خشکه‌دارها

پاتو در کنار همه ویژگی‌های مفید خشکه‌دارها، به یک خطر جدی نیز اشاره کرد: وجود آن‌ها در پای درختان بلوط می‌تواند در هنگام بروز آتش‌سوزی در جنگل به تشدید و توسعه آتش منجر شود و به دلیل گرمای زیاد حاصل از سوخت آنها، درختان پیرامون نیز در آتش بسوزند.

جنگل‌های سردشت: گنجینه‌ای باستانی

شهرستان سردشت در جنوب استان آذربایجان غربی، با برخورداری از ۹۰ هزار هکتار جنگل و ۳۰ هزار هکتار مرتع، بیشترین سطح جنگلی استان را در خود جای داده است.

جنگل‌های این منطقه بخشی از جنگل‌های زاگرس شمالی محسوب می‌شوند که قدمتی بیش از ۵۰ هزار سال دارند و از نظر حفاظت از منابع آب و خاک، ذخایر ژنتیکی، تولید محصولات فرعی، مصارف درمانی و ظرفیت‌های اکوتوریستی اهمیت فراوانی دارند.

از مهم‌ترین گونه‌های جنگلی سردشت می‌توان به بلوط ایرانی، بنه، بادام وحشی، گلابی وحشی، سرو کوهی و بیش از ۱۰۰ گونه دیگر اشاره کرد که هر یک نقش مهمی در پایداری این اکوسیستم باستانی ایفا می‌کنند.