چالش‌های پنهان آموزش مجازی: از افزایش بار کاری معلمان تا افت کیفیت یادگیری

چالش‌های پنهان آموزش مجازی: روایتی از زبان معلمان

برخلاف تصور رایج که آموزش مجازی را به معنای کاهش کار معلمان می‌داند، واقعیت آن است که تدریس آنلاین بار کاری آن‌ها را به مراتب افزایش داده است. این گزارشی است از مشکلات و تحولاتی که با تغییر شیوه آموزش از حضوری به مجازی، دامنگیر نظام آموزشی کشور شده است.

افزایش چندبرابری کار معلمان

سمیه، معلم کلاس دوم ابتدایی، توضیح می‌دهد که ساعات کاری او در آموزش مجازی نه تنها کاهش نیافته، بلکه چندین برابر شده است. به گفته او، تنها دو ساعت حضور در پلتفرم «شاد» بخش کوچکی از وظایف روزانه اوست. آماده‌سازی محتوای هر درس، ضبط و ویرایش ویدئوها، کاهش حجم و بارگذاری آن‌ها، روزانه چهار تا پنج ساعت زمان می‌برد. پس از آن نیز بررسی تکالیف و ارائه بازخورد به دانش‌آموزان یک تا دو ساعت دیگر به این زمان اضافه می‌کند.

• آماده‌سازی محتوا: ضبط و ویرایش ویدئو، کاهش حجم و بارگذاری.
• زمان صرف شده: روزانه ۴ تا ۵ ساعت برای آماده‌سازی.
• بررسی تکالیف: ۱ تا ۲ ساعت برای بازخورد به دانش‌آموزان.

کلاس‌هایی که دیگر «کلاس» نیستند

در حالی که هر زنگ کلاس حضوری 45 دقیقه شامل تدریس، تمرین و پرسش و پاسخ بود، این زمان در آموزش مجازی به ۱۰ تا ۱۵ دقیقه مفید کاهش یافته است. سمیه اشاره می‌کند که بخش زیادی از همین زمان کوتاه نیز صرف مشکلات فنی و دریافت فایل‌ها توسط دانش‌آموزان می‌شود، که در نتیجه یادگیری واقعی به حاشیه رانده می‌شود.

«بخش زیادی از همین زمان کوتاه صرف این می‌شود که دانش‌آموزان بتوانند فایل‌ها را دریافت کرده و چیزی در دفترشان بنویسند. در چنین شرایطی، یادگیری واقعی به حاشیه می‌رود.»

دانش‌آموزان تبدیل به تماشاگر

هانیه، معلم کلاس چهارم، به معضل دیگری اشاره می‌کند: بسیاری از دانش‌آموزان، به خصوص در مدارس پسرانه، تمایلی به تماشای کامل ویدئوهای آموزشی ندارند. برخی آن‌ها را با سرعت دو برابر مشاهده می‌کنند و برخی دیگر اصلاً به سراغشان نمی‌روند. همچنین، تکالیف نیز دیگر معیار قابل اعتمادی برای سنجش یادگیری نیستند؛ دانش‌آموزانی که پیشتر برگه‌های امتحان را سفید تحویل می‌دادند، اکنون پاسخ‌های کامل و بی‌نقص ارائه می‌دهند که نشان از دخالت بزرگ‌ترها در روند انجام تکالیف است.

فروریختن اقتدار معلم

یکی از تغییرات اساسی در کلاس‌های مجازی، کاهش احترام به جایگاه معلم و فضای کلاس است. سمیه از دخالت مستقیم والدین در طول کلاس می‌گوید؛ آن‌ها در کنار دانش‌آموزان می‌نشینند و حتی در شیوه تدریس یا انتخاب دانش‌آموز برای پرسش، نظر می‌دهند. این امر به شدت بر اقتدار معلم تأثیر می‌گذارد.

علاوه بر این، دانش‌آموزان نیز در فضای مجازی محدودیت کمتری احساس می‌کنند. ارسال استیکرهای نامرتبط، پیام‌های خارج از موضوع و حتی اعتراض مستقیم به محتوای درس، به امری عادی تبدیل شده است. سمیه مثالی از دانش‌آموزی می‌آورد که با ارسال پیام صوتی، درس را «بی‌فایده» خوانده و پیشنهاد داده بود معلم چه چیزی تدریس کند؛ اتفاقی که در کلاس حضوری تقریباً بی‌سابقه است.

آموزش در بحران

سمانه، معلم کلاس اول ابتدایی، تجربه تدریس در شرایط بحرانی (مانند جنگ) را بازگو می‌کند. در این شرایط، مشکلات فراتر از اینترنت و اپلیکیشن است. صدای انفجار یا لرزش خانه‌ها در میانه کلاس، تمرکز دانش‌آموزان را به کلی از بین می‌برد. همچنین، بسیاری از دانش‌آموزان به دلیل جابجایی خانواده‌ها، کاملاً از دسترس خارج شده بودند. در چنین وضعیتی، اولویت اصلی دیگر درس نیست، بلکه حفظ آرامش و امنیت دانش‌آموزان است.

سمیه نیز به دخالت اولیا در انجام تکالیف دانش‌آموزان در پایه‌های پایین‌تر اشاره می‌کند، به طوری که حتی تکالیف را خودشان می‌نویسند و این موضوع به وضوح قابل تشخیص است.

مشکلات اپلیکیشن «شاد»

اپلیکیشن «شاد» که برای تسهیل آموزش مجازی در دوران کرونا راه‌اندازی شد، خود منبع بسیاری از مشکلات است. هر سه معلم از اختلالات مداوم این اپلیکیشن گلایه دارند: پیام‌هایی که برای برخی ارسال و برای برخی دیگر خیر، و ویدئوهایی که برای عده‌ای باز می‌شود و برای عده‌ای دیگر نه.

محدودیت زمانی برای بارگذاری فایل‌ها نیز معلم را مجبور می‌کند تا ساعات پایانی شب یا حتی بامداد بیدار بماند. سمانه می‌گوید: «تا ساعت ۹ شب باید صبر کنم تا امکان ارسال فایل‌ها فراهم شود و این پروسه گاه تا صبح روز بعد ادامه پیدا خواهد کرد.» این شرایط، بخش زیادی از انرژی معلم را صرف مدیریت ابزار می‌کند، نه آموزش.

تجربه سمانه در شرایط جنگی نشان داد که باید بین کلاس‌های مجازی عادی و بحرانی تفاوت قائل شد. او به این نکته اشاره می‌کند که حتی در زمان اجازه استفاده از سایر اپلیکیشن‌ها، مشکلاتی نظیر قطع شدن همزمان «شاد» و «بله» و عدم انسجام در گفتگوی صوتی همچنان پابرجا بود.

پیشنهاد تکرار سال تحصیلی

در نهایت، تمامی این روایت‌ها به یک پرسش مشترک ختم می‌شود: «آیا دانش‌آموزان واقعاً یاد می‌گیرند؟» معلمان نمی‌توانند از یادگیری واقعی دانش‌آموزان، انجام تکالیف توسط خودشان، یا حتی تماشای ویدئوهای آموزشی اطمینان حاصل کنند.

سمانه صریحاً می‌گوید: «اگر بالای سر دانش‌آموز نباشی، نه درس می‌خواند و نه یاد می‌گیرد.»

او تأکید می‌کند که تدریس‌ها و یادگیری‌ها در سال مجازی عمیق نبوده و پیشنهاد می‌دهد: «به نظر من دانش‌آموزانی که امسال را مجازی گذراندند، دوباره باید همین پایه تحصیلی را بگذرانند. وگرنه سال‌های بعد با مشکل مواجه خواهند شد.»

آموزش مجازی، فراتر از جابجایی صرف کلاس از مدرسه به خانه، زمان، نقش، ابزار و حتی رابطه میان معلم و دانش‌آموز را دگرگون کرده است.