جنگ و نااطمینانی: افزایش تقاضا برای تراول و شکل‌گیری بازار موازی پول در ایران

افزایش تقاضا برای تراول با رشد قاچاق سوخت

با افزایش قیمت جهانی نفت و فرآورده‌های آن، و همچنین جهش قیمت سوخت در کشورهای همسایه مانند پاکستان، سودآوری فعالیت‌های قاچاق به شدت افزایش یافته است. در مقابل، تشدید کنترل‌های امنیتی، استقرار ایست‌های بازرسی و سخت‌گیری‌های مرزی، هزینه‌ها و ریسک عملیاتی قاچاق را نیز بالا برده است.

در چنین شرایطی، نیاز به ابزاری برای پرداخت که قابل حمل، سریع، خارج از نظارت و غیرقابل ردیابی باشد، به اوج خود می‌رسد. اینجاست که تراول‌های درشت وارد عرصه می‌شوند. برخلاف تراکنش‌های بانکی، این اسکناس‌ها هیچ ردپای دیجیتالی از خود برجای نمی‌گذارند و همین ویژگی‌ها، آن‌ها را به ابزاری ایده‌آل برای پول‌شویی و تسویه معاملات قاچاق، به‌ویژه در مسیرهای مرزی شرق کشور، تبدیل کرده است.

تراول؛ ابزاری برای فرار مالیاتی

اسکناس‌های درشت، به‌خصوص تراول‌ها، زمینه مناسبی برای تسهیل فرار مالیاتی فراهم می‌کنند؛ چرا که ذاتاً خارج از شبکه‌های ثبت و رصد رسمی عمل می‌کنند. این خصوصیت به فعالان اقتصادی، به‌ویژه در بخش‌های غیررسمی یا خاکستری، امکان می‌دهد تا بخشی از درآمد واقعی خود را پنهان کرده و از شمول مالیات خارج شوند.

در شرایطی که فشارهای مالیاتی یا نظارتی افزایش می‌یابد، تمایل به استفاده از پول نقد درشت نیز بیشتر می‌شود. بدین ترتیب، تراول‌ها نه تنها ابزاری برای مبادله، بلکه به ابزاری برای مدیریت ریسک مالیاتی نیز بدل شده‌اند.

نااطمینانی و بازگشت پول فیزیکی به مرکز مبادله

عامل سوم در افزایش تقاضا و خروج تراول‌ها از بازار، افزایش نااطمینانی سیستماتیک ناشی از جنگ است. در شرایط عادی، پول بانکی (سپرده‌ها و کارت‌ها) به دلیل سهولت استفاده و امنیت، بر پول نقد برتری دارد؛ اما در شرایط بحران، این رابطه معکوس می‌شود.

نگرانی از اختلال در شبکه بانکی، حملات سایبری، محدودیت‌های برداشت یا حتی قطع موقت سیستم پرداخت، افراد و فعالان اقتصادی را بر آن می‌دارد تا بخشی از دارایی خود را به شکل پول نقد نگهداری کنند. این تغییر نگرش، تقاضا برای اسکناس‌های درشت را به طور مضاعف افزایش داده است؛ زیرا در شرایط بحران، افراد ترجیح می‌دهند با حداقل حجم فیزیکی، حداکثر قدرت خرید را در اختیار داشته باشند.

پدیده «پریمیوم نقدشوندگی معکوس» در بازار ارز

برآیند رشد قاچاق سوخت و افزایش نااطمینانی، در بازار ارز به شکل پدیده‌ای کم‌سابقه بروز کرده است: فروش دلار با قیمتی پایین‌تر از نرخ بازار، به شرط دریافت تراول. در حالی که نرخ دلار در بازار آزاد در محدوده ۱۵۰ هزار تومان قرار دارد، گزارش‌ها از معاملات ۱۱۶ تا ۱۲۶ هزار تومانی خبر می‌دهند؛ اما تنها در صورتی که پرداخت با تراول‌های درشت انجام شود.

این اختلاف ۳۰ تا ۳۵ هزار تومانی را نمی‌توان با منطق معمول بازار ارز توضیح داد. در اینجا با مفهومی مواجهیم که می‌توان آن را «پریمیوم نقدشوندگی معکوس» نامید. در واقع، فروشنده حاضر است تخفیف قابل توجهی روی دلار بدهد، زیرا آنچه دریافت می‌کند (تراول)، برای او ارزشی فراتر از ارزش اسمی‌اش دارد. این ارزش اضافی ناشی از همان ویژگی‌هایی است که پیش‌تر ذکر شد: قابلیت حمل، عدم ردیابی و امکان استفاده در شبکه‌های غیررسمی.

این یک سیگنال بسیار مهم است؛ زیرا نشان می‌دهد بخشی از کارکرد پول ملی از سیستم رسمی به یک اکوسیستم غیررسمی منتقل شده است. این پدیده همچنین نشان‌دهنده شکل‌گیری تدریجی یک «بازار موازی پول» است؛ بازاری که در آن تسویه‌ها خارج از شبکه بانکی انجام می‌شود و اسکناس فیزیکی نقش ستون فقرات مبادلات را ایفا می‌کند. چنین بازاری معمولاً در اقتصادهای تحت تحریم، جنگ یا بحران‌های عمیق نهادی شکل می‌گیرد.