مصرف برنج در ایران به پایین‌ترین حد خود در ۱۴ سال اخیر رسید

برنج، که از دوره ساسانیان به سفره ایرانیان راه یافته و به مرور زمان به یکی از ارکان اصلی غذای خانوار تبدیل شده بود، این روزها با کاهش چشمگیر مصرف مواجه است. محاسبات نشان می‌دهد که در سال‌های اخیر، مصرف برنج در میان ایرانیان به دلیل افزایش قیمت و تنگناهای معیشتی به شدت کاهش یافته است.

مرکز آمار ایران، داده‌های بودجه خانوار را تا سال ۱۴۰۳ منتشر کرده است. این داده‌ها که شامل مخارج و درآمدهای خانوارهای نمونه است، منبع درآمدها و مقصد هزینه‌ها را مشخص کرده و ویژگی‌های هر خانوار را نیز در بر می‌گیرد. یکی از مهم‌ترین کاربردهای این مجموعه داده‌ها، شناسایی میزان مصرف کالاهای مختلف توسط خانوارهاست. در همین راستا، روند مصرف برنج (داخلی و خارجی) برای خانوارهای نمونه در یک ماه مشخص از سال ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۳ مورد بررسی قرار گرفته است. ارقام و آمارها نشان‌دهنده موارد قابل توجه و البته نگران‌کننده‌ای هستند که در ادامه به تفصیل به آنها پرداخته خواهد شد.

اوج مصرف برنج در سال ۱۳۹۰

در سال ۱۳۹۰، مجموع مصرف برنج خانوارهای منتخب به طور متوسط حدود ۱۲ کیلوگرم در ماه بوده است. ترکیب مصرف در این سال شامل ۸.۳ کیلوگرم برنج خارجی و ۳.۷ کیلوگرم برنج داخلی بوده است. این در حالی است که در سال‌های پس از آن، مجموع مصرف برنج خانوارها روندی کاهشی را تجربه کرده که این کاهش در مصرف برنج خارجی محسوس‌تر بوده است.

به نظر می‌رسد در سال ۱۳۹۰، به دلیل وفور درآمدهای نفتی، ارز ارزان و اعطای یارانه طرح هدفمندسازی معادل ۴۵ دلار به ازای هر نفر، مصرف برنج در سطوح بالایی قرار داشته است. به بیان ساده‌تر، در آن بازه زمانی، به دلیل پایین بودن قیمت ارز، واردات به صرفه‌تر بوده و قیمت برنج خارجی نسبت به داخلی کمتر بوده است. از طرف دیگر، یارانه ۴۵ دلاری نیز اثر درآمدی داشته و در مجموع منجر به افزایش مصرف برنج، به ویژه برنج خارجی و وارداتی شده بود.

کاهش مصرف پس از تحریم‌ها و تورم

پس از بدتر شدن وضعیت معیشتی خانوارها به دلیل تحریم‌های آمریکا و افزایش تورم، مصرف برنج در خانوارهای نمونه کاهش یافت. این روند کاهشی تا سال ۱۳۹۳ ادامه پیدا کرد. در این میان، مصرف برنج خارجی با کاهش بیشتری روبرو شد که عمدتاً نتیجه افزایش نرخ ارز پس از محدودیت‌های فروش نفت بود.

تأثیر برجام و بازگشت تحریم‌ها بر مصرف برنج

تحولات مربوط به گشایش در روابط ایران و غرب در سال‌های ۱۳۹۳ و ۱۳۹۴ که به امضای توافق برجام و رفع موقت تحریم‌ها منجر شد، باعث شد تا مصرف برنج در میان خانوارهای ایرانی اندکی افزایش یابد. به طوری که میانگین مصرف برنج یک خانوار ایرانی از ۹.۴۵ کیلوگرم در سال ۱۳۹۳ به ۹.۶۲ کیلوگرم در سال ۱۳۹۶ رسید. با این حال، این رقم همچنان پایین‌تر از ۱۰ کیلوگرم بود؛ احتمالا در این سال‌ها، خانوارهای ایرانی به دلیل افزایش قیمت برنج، به کالاهای جانشین مانند نان تمایل پیدا کرده بودند.

اما پس از خروج آمریکا از برجام و بازگشت مجدد تحریم‌ها، مصرف برنج خانوارها دوباره روندی نزولی یافت. به نظر می‌رسد اعطای یارانه‌ها در سال‌های ۱۳۹۸ و ۱۴۰۱ نیز نتوانسته منجر به افزایشی شدن مصرف برنج خانوارها شود و تنها نقش ثبات‌دهنده داشته است.

مصرف برنج در سال ۱۴۰۳ به پایین‌ترین حد رسید

بررسی‌ها نشان می‌دهد بر اساس آخرین داده‌های هزینه درآمد خانوارها که در سال ۱۴۰۳ منتشر شده، به صورت میانگین مصرف برنج یک خانوار در ماه سرشماری به ۶.۵۲ کیلوگرم رسیده است که پایین‌ترین مقدار از سال ۱۳۹۰ محسوب می‌شود. این رقم، برآیند اثر تحریم‌های بین‌المللی و افزایش تورم در اقتصاد ایران است؛ رخدادهایی که از سال ۱۳۹۰ آغاز شده و تا امروز ادامه یافته‌اند و به طور مستقیم بر سفره و معیشت مردم تأثیر گذاشته است.