جنگ‌ها و تسریع گذار اروپا به انرژی‌های تجدیدپذیر: چالش‌ها و فرصت‌ها

اروپا که سال‌هاست با هدف حفاظت از محیط زیست به دنبال گذار از سوخت‌های فسیلی به انرژی‌های تجدیدپذیر بوده، اکنون به دلیل وقوع دو جنگ مهم – جنگ روسیه و اوکراین و جنگ اخیر آمریکا و اسرائیل با ایران – با سرعت هرچه تمام‌تر در این مسیر پیش می‌رود. این تحولات، ابعاد سیاسی و امنیتی را نیز به اهداف زیست‌محیطی اضافه کرده است.

کشورهای عضو اتحادیه اروپا در این هدف‌گذاری چنان مصمم هستند که حتی تعطیلی پی‌درپی غول‌های بزرگ صنعتی را به دلیل اعمال سخت‌گیرانه قانون مالیات کربن، نادیده گرفته‌اند.

درس اروپا از بحران اوکراین

پیش از جنگ روسیه و اوکراین، اروپا وابستگی شدیدی به نفت و گاز روسیه داشت، به طوری که نزدیک به نیمی از گاز مورد نیازش از این کشور تامین می‌شد. با آغاز جنگ، قیمت نفت از ۱۰۰ دلار فراتر رفت و افزایش سریع قیمت گاز، نگرانی‌ها از «زمستان سخت اروپا» را دامن زد. تداوم واردات سوخت از روسیه به معنای تامین مالی جنگ علیه اوکراین بود، بنابراین کشورهای اروپایی به سرعت نفت و گاز روسیه را تحریم کردند.

تحریم نفت روسیه با جایگزینی سریع کشورهای حاشیه خلیج فارس و سایر فروشندگان آسان‌تر بود، اما تحریم گاز روسیه به دلیل وابستگی به خطوط لوله عظیم زیر دریا، دشوارتر بود. اروپا ناچار شد در کوتاه‌مدت مخازن گاز خود را پر کرده و گاز مایع را از کشورهایی مانند قطر و آمریکا وارد کند.

با این حال، جنگ اوکراین یک تغییر بزرگ‌تر در بازار انرژی اروپا ایجاد کرد: تسریع گذار از سوخت فسیلی به انرژی تجدیدپذیر. این تصمیم که برای آمریکا به عنوان بزرگ‌ترین تولیدکننده نفت و گاز ناخوشایند بود، برای اروپا به عنوان واردکننده انرژی نجات‌بخش بود. چین نیز به عنوان بزرگ‌ترین واردکننده انرژی جهان، تلاش کرد از این رقابت عقب نماند.

اکنون، جنگی دیگر در خلیج فارس و اختلال در بازار سوخت‌های فسیلی، اروپا و دیگر واردکنندگان بزرگ انرژی مانند چین را بیش از پیش به تکاپو برای توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر واداشته است.

واکنش ترامپ به سیاست‌های انرژی اروپا

در بحبوحه جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران، دونالد ترامپ، رئیس‌جمهوری آمریکا، بارها اعلام کرد که بسته شدن تنگه هرمز و اختلال در صدور نفت و گاز کشورهای عربی، آمریکا را متضرر نمی‌کند و بزرگ‌ترین بازنده این وضعیت اروپاست. او با همین نگاه، ناتو و اروپا را ترغیب به ورود به جنگ با ایران کرد تا تنگه هرمز گشوده و قیمت نفت و گاز کاهش یابد. اما اروپا نه تنها علاقه‌ای به ورود به این جنگ نشان نداد، بلکه با سرعت هرچه تمام‌تر بر سیاست توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر متمرکز شد.

هرچند ترامپ این اقدام اروپا را «دیوانگی» می‌خواند و رویکرد اروپا را سرزنش می‌کند، اما این رفتار برای آمریکا به عنوان بزرگ‌ترین تولیدکننده سوخت‌های فسیلی قابل فهم است. ترامپ در شبکه تروث‌سوشال نوشت: «اروپا به شدت به انرژی نیاز دارد، اما بریتانیا از بهره‌برداری میدان نفتی دریای شمال، یکی از بزرگ‌ترین میادین جهان، خودداری می‌کند. فاجعه‌بار است! (منطقه) آبردین باید پررونق باشد.»

ترامپ افزود: «نروژ نفت دریای شمال خود را به دو برابر قیمت به بریتانیا می‌فروشد. آن‌ها ثروت زیادی کسب می‌کنند. بریتانیا که برای اهداف انرژی در دریای شمال موقعیت بهتری از نروژ دارد، باید حفاری کند و حفاری کند! این دیوانگی است که آن‌ها این کار را انجام نمی‌دهند. آسیاب بادی بیشتر، نه.»

این سرزنش‌ها در حالی است که بحث بر سر تولید بیشتر سوخت فسیلی یا توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر سال‌هاست محل مناقشه احزاب سیاسی اروپاست. در انگلیس نیز، دولت محافظه‌کار قبلی وعده افزایش تولید نفت و گاز دریای شمال را داده بود، اما دولت کارگر استارمر بر سرمایه‌گذاری در انرژی‌های غیرفسیلی از جمله انرژی بادی و هسته‌ای تاکید داشت. با وجود این جدل‌ها، اروپا بار دیگر بر توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر مصمم ایستاده است.

رشد سهم انرژی‌های تجدیدپذیر در اروپا

تا پیش از جنگ روسیه و اوکراین، تنها حدود یک‌سوم انرژی اروپا از منابع تجدیدپذیر تامین می‌شد، اما اکنون سهم تجدیدپذیرها در اتحادیه اروپا به حدود نیمی از انرژی مصرفی این کشورها رسیده است.

بررسی‌ها نشان می‌دهد که اتحادیه اروپا حدود ۴۲ درصد از برق خود را از منابع تجدیدپذیر تولید می‌کند. آلبانی و نروژ تقریباً ۱۰۰ درصد و دانمارک با ۸۸.۶ درصد، بیشترین سهم را در تامین انرژی از طریق تجدیدپذیرها دارند. در مقابل، کوزوو، مالت و مولداوی با سهم کمتر از ۱۰ درصد، کمترین میزان را به خود اختصاص داده‌اند.

پافشاری اروپا بر توسعه تجدیدپذیرها

با بالا گرفتن جنگ در خلیج فارس و بی‌ثباتی در بازار انرژی، این رویکرد تقویت شده است. رویترز گزارش داده که خانوارهای اروپایی بیش از گذشته به نصب پنل‌های خورشیدی روی آورده‌اند که این روند می‌تواند سرعت گذار به انرژی‌های تجدیدپذیر را در این قاره افزایش دهد.

تشدید تنش‌ها و درگیری‌های مرتبط با ایران، بار دیگر نگرانی‌ها درباره امنیت انرژی در اروپا را افزایش داده و موجب رشد تقاضا برای سیستم‌های خورشیدی خانگی شده است. خانوارهای اروپایی که پیش‌تر نیز تحت فشار افزایش هزینه‌های انرژی قرار داشتند، اکنون بیش از گذشته به دنبال راهکارهای جایگزین برای کاهش وابستگی به سوخت‌های فسیلی هستند. در این میان، نصب پنل‌های خورشیدی بر بام منازل به عنوان گزینه‌ای مقرون‌به‌صرفه و پایدار، مورد توجه گسترده قرار گرفته است.

کارشناسان حوزه انرژی معتقدند بی‌ثباتی در عرضه نفت و گاز، به ویژه در شرایطی که مسیرهای کلیدی مانند تنگه هرمز با اختلال مواجه می‌شوند، باعث نوسانات شدید قیمت انرژی در بازارهای جهانی می‌شود. این وضعیت، کشورهای اروپایی را به سمت توسعه منابع انرژی تجدیدپذیر سوق داده و شرکت‌های فعال در حوزه انرژی‌های پاک از افزایش سفارش‌ها برای نصب پنل‌های خورشیدی خبر داده‌اند. برخی تحلیلگران پیش‌بینی می‌کنند در صورت تداوم تنش‌ها، این روند در ماه‌های آینده نیز ادامه یابد.

علاوه بر توسعه انرژی خورشیدی و بادی، اتحادیه اروپا کاهش مصرف برق و افزایش بهره‌وری را در دستور کار خود قرار داده است. این کاهش مصرف برق بخشی از تلاش‌های اتحادیه اروپا برای بهبود بهره‌وری انرژی و کاهش مصرف تا ۱۱.۷ درصد تا سال ۲۰۳۰ است.

تعطیلی صنایع بزرگ و مالیات کربن

اتحادیه اروپا با وضع سخت‌گیرانه مالیات کربن، بسیاری از صنایع بزرگ خود را به تعطیلی کشانده و به نظر می‌رسد از این بابت چندان نگران نیست؛ چراکه اروپا تصمیم دارد مدل درآمدزایی خود را از صنایع‌محوربودن به خدمات‌محوربودن تغییر دهد.

در سال‌های اخیر، گزارش‌های مکرری از تعطیلی پتروشیمی‌های اروپا منتشر شده است. به عنوان مثال، در زمستان ۱۴۰۳، رویترز خبر خاموشی چراغ تولید یکی از واحدهای بزرگ پتروشیمی گروه اینئوس در بریتانیا را منتشر کرد. این کارخانه به دلیل زیان مالی روزانه حدود ۵۰۰ هزار دلار و عدم توان رقابت با پالایشگاه‌های مدرن‌تر در آسیا و خاورمیانه تعطیل شد و نیروی کار آن از ۴۷۵ نفر به ۷۵ نفر کاهش یافت. این کارخانه محصول استراتژیک مورد نیاز صنایع دارویی را تولید می‌کرد. در پنج سال گذشته، ۱۰ مجتمع بزرگ پتروشیمیایی در بریتانیا تعطیل شده‌اند و هیچ کارخانه جدیدی احداث نشده است.

این تعطیلی‌ها تنها به بریتانیا محدود نمی‌شود. S&P Global Commodity Insights گزارش داد که واحدهای PTA در پرتغال (شرکت Indorama Ventures با ظرفیت ۷۰۰ هزار تن در سال) و بلژیک (شرکت INEOS با ظرفیت ۴۴۲ هزار تن) نیز تعطیل شده‌اند. دلایل اصلی این تعطیلی‌ها، هزینه‌های بالای انرژی و رقابت با واردات ارزان‌قیمت آسیایی عنوان شده است.

همچنین، Le Monde گزارش داد که پتروشیمی گراونشون (Gravenchon) فرانسه در حال کاهش ظرفیت است و قرار است تا سال ۲۰۲۵ حدود ۶۷۷ شغل حذف شود. این مجتمع از سال ۲۰۱۸ تاکنون زیانی معادل ۵۰۰ میلیون یورو داشته است. ChemOrbis نیز از تعطیلی دائمی واحد PET/PTA شرکت Indorama در روتردام هلند خبر داد.

علت اصلی این تعطیلی‌ها، چالش‌های اقلیمی و مسائل محیط‌زیستی است. در سال ۲۰۲۵، قیمت مجوزهای انتشار کربن در اتحادیه اروپا (EUETS) به طور قابل توجهی افزایش یافته که هزینه‌های تولید در صنایعی مانند پتروشیمی، فولاد و سیمان را به شدت بالا برده است. تغییرات اقلیمی و سیاست‌های مرتبط با آن، تاثیر قابل توجهی بر کاهش مصرف مواد اولیه پتروشیمی در اروپا داشته‌اند.

با وجود تمام این اوصاف، گذار کامل از سوخت‌های فسیلی همچنان با چالش‌های قابل توجهی مواجه است، از جمله مشکل ذخیره‌سازی انرژی‌های تجدیدپذیر و باتری‌های مورد نیاز. با این حال، عبور شتابان اروپا از سوخت‌های فسیلی و کاهش سهم آن در سبد مصرفی انرژی این کشورها می‌تواند تاب‌آوری آن‌ها را در برابر تنش‌های بازارهای سنتی انرژی افزایش دهد.