خطرات مصرف خودسرانه و نگهداری نادرست داروها در ایران

شگرد بیماران برای کاهش هزینه‌ها

افزایش هزینه‌های ویزیت پزشکان و قیمت‌های سرسام‌آور دارو، بیماران را بر آن داشته است تا شگردهای جدیدی را به کار گیرند. بسیاری از بیماران در هر بار مراجعه به پزشک، از او می‌خواهند که علاوه بر داروهای مخصوص بیماری‌شان، داروهای پرمصرف خانگی نظیر آنتی‌بیوتیک، مسکن و داروهای سرماخوردگی را نیز به نسخه اضافه کند.

این اقدام به بیماران امکان می‌دهد تا با استفاده از سهمیه بیمه‌ای خود، داروهای خارج از درمان اصلی را با قیمت متعادل‌تری تهیه کنند و در آینده، در صورت ابتلا به بیماری‌های سطحی، از مراجعه مجدد به پزشک و پرداخت هزینه ویزیت بی‌نیاز شوند.

هرچند اغلب پزشکان با این شگرد آشنا بوده و در مقابل خواسته بیماران مقاومت می‌کنند، اما برخی پزشکان به واسطه دوستی یا آشنایی، این داروها را در نسخه اضافه می‌کنند تا بیمار بتواند از سهم بیمه‌ای خود برای خرید با قیمت پایین‌تر استفاده کند.

هدررفت داروها و آسیب‌های زیست‌محیطی

اصرار بیماران به تجویز داروهای بیشتر از حد نیاز، منجر به هدررفت قابل توجه داروها و تحمیل هزینه‌های گزاف می‌شود. این داروها پس از مدتی نگهداری در یخچال یا جعبه داروها، به عنوان مواد دورریختنی به چرخه طبیعت بازمی‌گردند و مشکلات جدی برای محیط زیست و سلامت عمومی ایجاد می‌کنند.

همچنین، بسیاری از افراد بدون مراجعه به پزشک و به صورت خودسرانه از داروهای موجود در منزل استفاده می‌کنند یا با مراجعه به داروخانه‌ها و شرح علائم بیماری، دارو دریافت می‌کنند. این در حالی است که بررسی‌ها نشان می‌دهد میزان تجویز داروها با جمعیت کشور و وضعیت اپیدمیولوژیک بیماری‌ها مطابقت ندارد و نظام دارویی کشور همچنان با مشکل مصرف بی‌رویه و خودسرانه مواجه است.

نکته قابل توجه دیگر این است که با افزایش تدریجی قیمت داروها، برخی افراد اقدام به نگهداری طولانی‌مدت داروها در یخچال می‌کنند، با این تصور که نگهداری در دمای سرد، امکان استفاده از آن‌ها را برای مدت نامحدودی فراهم می‌آورد.

داروهای تاریخ‌گذشته: تهدیدی بر سلامت مردم

سارا مخدومی، یک تکنسین داروخانه، با تاکید بر اینکه داروهای تاریخ‌گذشته تهدیدی جدی برای سلامت مردم هستند، اظهار داشت: «تاریخ انقضای داروها معمولاً به تاریخ شمسی یا میلادی بر روی جعبه مقوایی، ورقه‌های آلومینیومی بسته‌بندی قرص‌ها و کپسول‌ها، شیشه آمپول و ویال‌های تزریقی، و انتهای تیوپ پمادها و کرم‌ها حک شده است که باید حتماً توسط مصرف‌کننده بررسی شود.»

وی افزود: «برخی داروها طبق بروشور شرکت سازنده، پایداری کوتاه‌تری دارند و پس از باز شدن، تنها برای مدت زمان معینی قابل استفاده هستند، حتی اگر تاریخ انقضای کلی آن‌ها به پایان نرسیده باشد.»

• شرایط نگهداری: داروها باید در شرایط دمایی مناسب که روی بسته‌بندی آن‌ها قید شده است، نگهداری شوند. پایداری دارو در صورت نگهداری صحیح تا پایان تاریخ انقضا تضمین می‌شود.
• قطره‌های چشمی: قطره‌های چشمی که از باز شدن درب آن‌ها یک ماه گذشته است، دیگر استریل نیستند و باید دور ریخته شوند.
• آمپول و سرنگ: آمپول‌ها و سرنگ‌های تاریخ‌گذشته باید در کیسه زباله ریخته و معدوم شوند.

هشدار جدی درباره مصرف داروهای منقضی‌شده

دکتر مهتا نگارساوجی، سرپرست مدیریت غذا و دارو دانشکده علوم پزشکی ساوه، در خصوص مصرف داروهای منقضی‌شده هشدار داد. او توضیح داد: «تاریخ انقضای دارو، بازه زمانی مشخصی است که در آن تولیدکننده، کیفیت، ایمنی و اثربخشی دارو را در شرایط استاندارد نگهداری تضمین می‌کند. پس از پایان این مدت، هیچ تضمینی در خصوص کارایی و بی‌ضرر بودن دارو وجود ندارد.»

دکتر نگارساوجی افزود: «تصور رایج مبنی بر قابل مصرف بودن برخی داروهای عمومی مانند مسکن‌ها یا استامینوفن پس از گذشت تاریخ انقضا، از نظر علمی و بر اساس توصیه‌های سازمان غذا و دارو رد می‌شود. مصرف هیچ دارویی بعد از تاریخ درج‌شده روی بسته‌بندی توصیه نمی‌شود.»

وی همچنین به داروهای حساس یا دارای محدوده درمانی باریک اشاره کرد و بیان داشت: «در مورد داروهایی مانند انسولین یا نیتروگلیسرین، مصرف پس از تاریخ انقضا می‌تواند خطرات بسیار بیشتری به همراه داشته باشد.»

در نهایت، دکتر نگارساوجی تاکید کرد که مصرف داروهای تاریخ‌گذشته به هیچ وجه توصیه نمی‌شود و این داروها باید از چرخه مصرف خارج شده و مطابق دستورالعمل‌های مربوطه امحا گردند.