راه‌اندازی سامانه پایش زیستی آب با ماهی زبرا در همدان

در رویکردی نوین و پیشرفته برای تضمین سلامت آب شرب، شرکت آب و فاضلاب استان همدان از فروردین ماه سال ۱۴۰۵، سامانه پایش زیستی آب را با بهره‌گیری از ماهی زبرا (Danio rerio) در آزمایشگاه مرکزی خود به بهره‌برداری رسانده است. این سامانه، که بر خلاف روش‌های سنتی تنها به آزمایش‌های شیمیایی متکی نیست، از واکنش‌های یک موجود زنده برای شناسایی سریع و کارآمد آلودگی‌های احتمالی، حتی تهدیدات پنهان و ناشناخته، بهره می‌برد.

🔍 رویکردی نوین در کنترل کیفیت آب

در این روش پیشرفته، به‌جای اتکا صرف به آزمایش‌های شیمیایی که اغلب زمان‌بر هستند و نیاز به تجهیزات تخصصی دارند، از تغییرات رفتاری ماهی‌های زبرا در مواجهه با نمونه‌های آب استفاده می‌شود. هرگونه اختلال در وضعیت طبیعی این ماهی‌ها، به منزله یک نشانه هشداردهنده تلقی می‌گردد.

• کاهش یا افزایش ناگهانی تحرک
• تغییر الگوی شنا
• بی‌تعادلی
• تجمع غیرعادی

این تغییرات، از جمله علائم هشدار اولیه محسوب می‌شوند که در صورت مشاهده، احتمال آلودگی آب را مطرح می‌کنند و زمینه را برای اقدامات به‌موقع فراهم می‌آورند.

🧪 نحوه عملکرد سامانه پایش

مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب استان همدان جزئیات نحوه انجام این آزمایش را تشریح کرد. در آزمایشگاه، یک «آکواریوم مادر» برای نگهداری ماهی‌های زبرا در نظر گرفته شده است. در صورت وجود نمونه‌های مشکوک آب، تعدادی از این ماهی‌ها به داخل نمونه آب منتقل شده و برای مدت شش ساعت، وضعیت سلامت و الگوی حرکتی آن‌ها به‌دقت پایش می‌شود.

این سامانه به‌عنوان یک سیستم هشدار سریع عمل می‌کند و می‌تواند در کوتاه‌ترین زمان ممکن، وجود آلاینده در منابع آب یا شبکه توزیع را مشخص کند. بیوسنسورهایی نظیر این سامانه، ابزارهایی سریع و کارآمد برای تشخیص آلودگی‌هایی مانند سموم و آلاینده‌ها، به‌ویژه در شرایط بحرانی هستند؛ جایی که روش‌های آزمایشگاهی کلاسیک به دلیل زمان‌بر بودن، پاسخ‌گویی فوری ندارند.

🐠 چرا ماهی زبرا؟

ماهی زبرا به دلایل متعددی به‌عنوان یک شاخص زیستی ایده‌آل در پایش کیفیت آب شناخته شده است:

• حساسیت بسیار بالا: به تغییرات جزئی محیطی از جمله سموم و آفت‌کش‌ها واکنش نشان می‌دهد.
• شباهت ژنتیکی: شباهت ژنتیکی قابل توجهی به انسان دارد.
• رفتارهای قابل مشاهده: بروز رفتارهای قابل مشاهده به‌عنوان هشدار اولیه.
• هزینه نگهداری پایین: نگهداری از آن اقتصادی است.

⚠️ محدودیت‌ها و مکمل‌ها

هرچند این سامانه قادر به شناسایی نوع دقیق آلاینده نیست، اما نقش بسیار مهمی به‌عنوان یک سیستم هشدار سریع ایفا می‌کند. این روش در کنار آزمایش‌های تخصصی شیمیایی و میکروبی، چارچوبی جامع و قدرتمند برای پایش مستمر و دقیق کیفیت آب فراهم می‌سازد و به ارتقاء استانداردهای سلامت آب کمک شایانی می‌کند.