صنایع دستی اصفهان: رکود بی‌سابقه و ظرفیت‌های فراموش‌شده در شهر جهانی هنر

اصفهان، شهری که همزمان عنوان «شهر جهانی صنایع دستی» و «شهر خلاق صنایع دستی» را یدک می‌کشد، این روزها در آستانه هفته فرهنگی نکوداشت خود، با گلایه هنرمندانش از بی‌رونقی بازار مواجه است. رکود بی‌سابقه گردشگری، تأثیر این رویداد مهم فرهنگی را به شدت کاهش داده و نگرانی‌هایی جدی برای آینده این میراث گرانبها ایجاد کرده است.

اصفهان: خاستگاه تاریخی و فرهنگی صنایع دستی

محمد عطریان، هنرمند قلمکار و وارث بیش از ۲۰۰ سال سابقه خانوادگی در این رشته، بر ریشه‌های عمیق تاریخی و فرهنگی اصفهان در رشد صنایع دستی تأکید می‌کند. او معتقد است که تجمع هنرمندان از دوره صفویه تا به امروز، هویتی بی‌رقیب به اصفهان بخشیده و تنوع هنرهای دستی را از دل این هم‌نشینی و انتقال تجربه شکوفا کرده است.

جلیل جوکار، هنرمند و مدیر گروه آموزشی هنر اسلامی دانشگاه هنر اصفهان، این ویژگی را از زاویه‌ای تخصصی‌تر بررسی می‌کند. او با اشاره به وجود ۶۵ هزار هنرمند شناسنامه‌دار و تنوع بی‌نظیر رشته‌های فعال صنایع دستی در اصفهان، این شهر را در میان کمتر شهرهای جهان بی‌رقیب می‌داند.

حجت‌الله مرادخانی، پژوهشگر صنایع دستی، تنوع حیرت‌انگیز رشته‌ها، کارگاه‌های فعال و پیوند عمیق میان شیوه تولید و مکتب فرهنگی اصفهان را ویژگی ممتاز این شهر می‌داند. او می‌گوید: «در اصفهان، بر خلاف سایر شهرها که اغلب تنها یک یا دو رشته را شاخص می‌کنند، مجموعه‌ای بی‌نظیر از هنرهای نساجی، چوب، فلز، فیروزه‌کوب، قلمکار، منبت، میناکاری، سفال، رودوزی و ده‌ها هنر دیگر کنار یکدیگر حیات فعال دارند.»

مجدالدین تاج، رئیس اتحادیه صنایع دستی اصفهان، این تصویر را تکمیل کرده و یادآور می‌شود که دو سوم صنایع دستی کشور در اصفهان فعال است و یک سوم صنایع دستی ثبت‌شده جهان در این استان ریشه دارد. او اصفهان را مرکز تاریخی تولیدات هنری ایران و همچنان قطب اصلی کشور و یکی از قطب‌های اصلی جهان در این حوزه می‌داند.

رکود بی‌سابقه و چالش‌های پیش‌رو

با وجود جایگاه ممتاز اصفهان، تمامی کارشناسان بر وضعیت نگران‌کننده امروز تأکید دارند. محمد عطریان رکود صنایع دستی را بی‌سابقه توصیف می‌کند و می‌گوید: «از سال ۱۴۰۰، ورود گردشگر خارجی به ایران تقریباً متوقف شد و اقتصاد صنایع دستی اصفهان که شدیداً به گردشگری وابسته است، دچار خسارت شد.»

جلیل جوکار نیز صنایع دستی را در پیوندی مستقیم با گردشگری و اقتصاد جهانی می‌داند و افزایش هزینه‌ها در غیاب گردشگر و خریدار را عامل تضعیف این بخش معرفی می‌کند.

مجدالدین تاج، وضعیت تورم، کاهش قدرت خرید مردم و قوانین دست‌وپاگیر صادراتی مانند عدم اجازه خروج نقره با مسافر و ماده ۳۷ پست را عواملی می‌داند که عملاً عرصه صادرات را فلج کرده‌اند. او معتقد است: «صنایع دستی و گردشگری مانند دو بال یک پرنده‌اند؛ با آسیب به گردشگری، سقوط صنایع دستی قطعی است.»

حجت‌الله مرادخانی نیز این رکود را در نسبت مستقیم با گردشگری خارجی می‌داند و هشدار می‌دهد که اصفهان روندی کاملاً معکوس را طی کرده که منجر به کاهش شدید سرمایه‌گذاری و جریان مالی در این حوزه شده است.

ظرفیت‌های عظیم بالفعل‌نشده: از صادرات تا روایت‌سازی دیجیتال

کارشناسان بر ظرفیت‌های عظیمی تأکید دارند که با فعال شدن می‌توانند جایگاه جهانی اصفهان را متحول کنند:

• توسعه صادرات: جلیل جوکار بر ضرورت حضور فعال در نمایشگاه‌های جهانی، ترجمه و شناسنامه‌دار کردن آثار و ایجاد ارتباطات بین‌المللی تأکید دارد.
• برندینگ جهانی: مجدالدین تاج اهمیت برندینگ جهانی، اصلاح قوانین صادرات و تسهیل امکان پست بین‌المللی را از فرصت‌های از دست‌رفته می‌داند.
• روایت‌سازی دیجیتال: حجت‌الله مرادخانی معتقد است جهان امروز، جهان روایت‌های تصویری و محتوای دیجیتال است. او تنوع صنایع دستی اصفهان را مبنای هزاران روایت تصویری از جمله عکس، ویدئو، تیزر و مستند می‌داند و بر نقش شبکه‌های اجتماعی بین‌المللی در معرفی فرهنگ غنی اصفهان تأکید می‌کند.

هفته فرهنگی اصفهان: نقشی کمرنگ اما ضروری

محمد عطریان هفته فرهنگی را فرصتی برای قدردانی از هنرمندان و ایجاد رونق گردشگری می‌داند. جلیل جوکار نقش این هفته را زمانی مثبت می‌داند که به جای برنامه‌های تشریفاتی، رویکردی عملیاتی داشته باشد؛ از جمله گرد هم آوردن هیئت‌های بین‌المللی، تجار خارجی و تولیدکنندگان داخلی برای شکل‌گیری قراردادهای واقعی.

مجدالدین تاج به تجربه موفق سال‌های گذشته اشاره می‌کند که نمایشگاه‌های هفته فرهنگی در اردیبهشت، به دلیل اوج گردشگری، بازخورد بالایی داشتند. او با ابراز تأسف از برنامه‌ریزی نادرست در سال‌های اخیر، پیشنهاداتی مانند نمایشگاه‌های مجازی، خرید تضمینی آثار، تجلیل از فعالان و احیای خواهرخوانده‌ها را برای بازگرداندن اعتماد هنرمندان مطرح می‌کند.

حجت‌الله مرادخانی نیز تأکید دارد که هفته فرهنگی تنها زمانی اثرگذار است که به سمت روایت‌سازی دیجیتال، تولید محتوا و بهره‌گیری از رسانه‌های جدید برای مستندسازی فرهنگ و هنر اصفهان حرکت کند.

آینده صنایع دستی اصفهان در نقطه‌ای حساس

کارشناسان معتقدند صنایع دستی اصفهان در حساس‌ترین مقطع تاریخی خود قرار گرفته است. رکود گردشگری، سیاست‌گذاری‌های ناکارآمد و بی‌برنامگی، تهدیداتی جدی برای این حوزه محسوب می‌شوند.

• محمد عطریان: تنها امید را در زنده ماندن کارگاه‌ها می‌بیند.
• جلیل جوکار: احیای اقتصاد صادرات‌محور و توجه به نسل جوان را شرط اصلی بقا می‌داند.
• مجدالدین تاج: هشدار می‌دهد که بدون برنامه‌ریزی فوری، هزاران هنرمند کارگاه‌های خود را ترک خواهند کرد.
• حجت‌الله مرادخانی: بدون ورود صنایع دستی به عرصه جهانی روایت‌سازی، آینده‌ای برای دیده شدن آن در جهان قابل تصور نیست.

هفته فرهنگی نکوداشت اصفهان، هرچند در سال جاری کمرنگ‌تر برگزار می‌شود، اما هنوز می‌تواند بستری برای یادآوری این نکته باشد که اصفهان نه فقط یک شهر، بلکه جهانی از هنر، نقش‌ها و زیبایی‌هاست که اگر امروز پاس داشته نشوند، فردا شاید تنها در کتاب‌ها روایت شوند. اصفهان همچنان توانایی درخشیدن در جهان را دارد، اما تنها در صورتی که از این هفته‌های فرهنگی به عنوان نقطه آغاز حرکت‌های جدی، برنامه‌محور و آینده‌نگر استفاده شود.