خبر کامل
راهکارهای احیای اقتصاد ایران در مواجهه با بحران‌های جنگی
چشم‌انداز اقتصاد ایران در مواجهه با بحران‌های جنگی و راهکارهای احیا
در پی شوک‌های ناشی از جنگ، اقتصاد هر کشوری با مجموعه‌ای از بحران‌های همزمان مواجه می‌شود که شامل کاهش تولید و آسیب به صنایع مادر، افزایش تورم، گسترش بیکاری، تضعیف قدرت خرید خانوارها و کمبود منابع مالی است. این در حالی است که اقتصاد ایران پیش از آغاز جنگ نیز در شرایط مطلوبی قرار نداشت؛ بنگاه‌های اقتصادی با فشارهای مالی، کمبود مواد اولیه، نوسانات ارزی و افت تقاضا دست‌وپنجه نرم می‌کردند. بسیاری از آنها با ظرفیت پایین فعالیت می‌کردند و تعدادی نیز در آستانه تعطیلی قرار داشتند. بازار کار نیز با افزایش مشاغل موقت و غیررسمی و کاهش فرصت‌های شغلی رسمی، در وضعیت حساسی بود و قدرت خرید خانوارها نیز تحت فشار تورمی شدید قرار داشت.
پیامدهای جنگ بر اقتصاد و بازار کار
آغاز جنگ، ضربه‌ای مضاعف بر پیکره اقتصاد کشور وارد کرد. حملات گسترده به زیرساخت‌ها، از جمله راه‌ها، پل‌ها و صنایع مادر، وضعیت را به شدت شکننده‌تر ساخت. اختلال در حمل‌ونقل و شبکه‌های انرژی، زنجیره تأمین را دچار مشکل کرد، هزینه‌ها را افزایش داد و صادرات و فروش داخلی را کاهش داد. این فشارها به سرعت به بازار کار سرایت کرد؛ تعدیل نیرو در بخش رسمی شدت گرفت و مشاغل غیررسمی که پیش از این نیز ناپایدار بودند، یکی پس از دیگری از بین رفتند. این شرایط، اهمیت مداخله دولت و ضرورت توجه به نوع و اولویت‌بندی این مداخلات را آشکار می‌سازد.
تجربیات جهانی و سه لایه مداخله دولت
تجربه کشورهای مختلفی نظیر کویت (پس از 1991)، لبنان (2006)، اوکراین (پس از 2014)، کره‌جنوبی (دهه 50) و کرواسی (دهه 90) نشان می‌دهد که دولت‌ها معمولاً در این شرایط در سه لایه مشخص مداخله کرده‌اند:
- تثبیت فوری: با هدف جلوگیری از سقوط معیشت و فروپاشی عرضه کالاهای اساسی. این اقدامات شامل کنترل دسترسی به کالاهای حیاتی (غذا، دارو و انرژی)، ایجاد «شبکه توزیع اضطراری»، حمایت نقدی-غیرنقدی هدفمند برای دهک‌های پایین، واردات کالاهای ضروری با ارز ترجیحی کوتاه‌مدت و تثبیت انتظارات تورمی با سیاست‌های پولی صحیح است.
- حفظ حداقلی تولید: با هدف جلوگیری از تعطیلی بنگاه‌های کلیدی. این اقدامات شامل تنفس مالیاتی، وام سرمایه در گردش با نرخ ترجیحی، طراحی بیمه ضرر جنگی و جبران بخشی از خسارت برای واحدهای کلیدی (به‌ویژه در زنجیره تأمین غذا و انرژی) می‌شود.
- چرخه احیای تولید پس از ثبات نسبی: با هدف ایجاد اشتغال و جلوگیری از رکود عمیق. اقدامات مهم در این مرحله شامل آزادسازی نسبی قیمت‌ها همراه با حمایت هدفمند، برنامه بازسازی زیرساخت، جذب سرمایه داخلی و خارجی، و اصلاحات مالی و پولی برای جلوگیری از تورم پایدار است.
برای تأمین مالی این اقدامات، دولت‌ها از روش‌هایی مانند جابه‌جایی بودجه (قطع یا تعویق پروژه‌های عمرانی غیراستراتژیک، کاهش هزینه‌های کم‌اثر دولت و افزایش کارایی نظام مالیاتی بدون افزایش نرخ)، استفاده از ذخایر استراتژیک (حراج محدود ذخایر کالاهای اساسی برای کنترل قیمت)، اوراق جنگ، کمک‌های خارجی و انتشار محدود پول (مشروط به بازگشت سریع آن از طریق فروش کالاهای یارانه‌ای) بهره‌برده‌اند.
حمایت همزمان از خانوار و بنگاه‌های اقتصادی
شواهد نشان می‌دهد که خانوارها پس از جنگ از چند جهت آسیب می‌بینند: افزایش تورم و کاهش قدرت خرید، تعدیل نیرو و بیکاری، و مشکلات در دسترسی و تأمین کالاها. احیای بنگاه‌های اقتصادی و خطوط تولید به معنای احیای درآمد خانوار و کاهش تورم است، بنابراین حمایت همزمان از خانوار و بنگاه ضروری است. در شوک‌های «عرضه‌ای» و تورمی، انتخاب نوع حمایت بسیار مهم است؛ حمایتی که هم قدرت خرید خانوار را حفظ کند و هم بنگاه اقتصادی را به چرخه تولید بازگرداند.
تکمیل آمار و اطلاعات دقیق از تعداد خانوارها و بنگاه‌های آسیب‌دیده و دسته‌بندی آنها بر اساس شدت آسیب، برای اتخاذ سیاست‌های حمایتی مناسب حیاتی است. در دسته‌بندی خانوارها، مواردی مانند وضعیت شغلی سرپرست خانوار، تعداد افراد تحت تکفل و دهک درآمدی اهمیت دارد. در دسته‌بندی فعالیت‌های اقتصادی نیز، شدت تخریب، تعداد شاغلان، ارتباط با سایر فعالیت‌ها در زنجیره ارزش و تغییرات تقاضا مورد توجه قرار می‌گیرد.
دولت باید علاوه بر پرداخت تسهیلات، محرک تقاضای اقتصاد نیز باشد. به عنوان مثال، برای تهیه مسکن و لوازم آن برای خانوارهای آسیب‌دیده، دولت می‌تواند مستقیماً از بنگاه‌ها خرید کند یا کوپن‌های خرید در اختیار خانوارها قرار دهد. این اقدام با تحریک تقاضا، بسیاری از بنگاه‌ها را از رکود خارج می‌کند. اعطای کالابرگ به خانوارها نیز می‌تواند یکی از محرک‌های اصلی در ایجاد تقاضا و احیای خطوط تولید باشد و در موارد محدود، حمایت‌های نقدی نیز کاربرد دارد.
اشتغال‌زایی و حمایت‌های اجتماعی
به‌کارگیری سرپرستان بیکار شده خانوار در پروژه‌های بازسازی خرابی‌های جنگی می‌تواند گام دوم دولت در حمایت از معیشت خانوارها باشد. پرداخت بیمه بیکاری برای شاغلین رسمی و طراحی مکانیزمی برای شاغلین غیررسمی در شرایط اضطراری جنگی، از دیگر مکانیسم‌های حمایتی دولت است. آزادسازی اینترنت نیز می‌تواند به بازگشت به کار شاغلین بیکار شده در این حوزه و افزایش درآمد خانوار کمک کند.
با توجه به آسیب به صنایع پتروشیمی کشور، تولید زنجیره‌های حیاتی مانند شوینده‌ها، داروها و محصولات بهداشتی دچار مشکل می‌شود. در این شرایط، پیشنهاد کالابرگ اضطراری شامل داروهای پرمصرف، شیرخشک، مواد ضدعفونی‌کننده یا شوینده‌ها، یا توزیع سهمیه‌ای این اقلام می‌تواند راهگشا باشد.
تأمین مالی و فرصت بازسازی
در شرایط کمبود منابع، مدیریت هزینه‌های بودجه کشور و جابه‌جایی بودجه‌ای با کاهش هزینه‌های کم‌اثر دولت و حذف هزینه‌های غیراستراتژیک، اولین گام است. همچنین، استفاده از ظرفیت مردمی در تأمین مالی بازسازی‌ها و انتشار اوراق قرضه ملی و منطقه‌ای (به صورت خیریه‌ای یا در قالب اوراق گام) می‌تواند از دیگر راهکارهای تأمین مالی باشد.
مهم‌تر از حجم آسیب‌ها و نوع سیاست‌های حمایتی، تغییر نگاه و دیدن این مرحله به عنوان «پنجره فرصت بازسازی مجدد اقتصاد ایران» است. تجربیات کشورهایی مانند آلمان و ژاپن نشان می‌دهد که شوک‌های بزرگ می‌توانند ساختارهای ناکارآمد را کنار زده و مقاومت گروه‌های ذی‌نفع را بشکنند و امکان اصلاحات بنیادی را فراهم آورند. مدیریت درست و مؤثر این مرحله که می‌توان آن را «شروع صفر اقتصاد» نامید، می‌تواند نگاه جامعه را مثبت‌تر و اعتماد عمومی را افزایش دهد. به عبارت دیگر، خود جنگ فرصت نیست، اما بازسازی پس از آن می‌تواند فرصتی برای اصلاحات ساختاری و شروعی دوباره برای اقتصاد باشد.
درباره هوش‌مصنوعی دست‌اول:
تمامی اخبار دست‌اول توسط دستیار هوش مصنوعی «هوشنگ» پردازش، صحت‌سنجی، خلاصه و بازنویسی شده است. هوشنگ هر روز با داده‌های جدید آموزش داده می‌شود و با نظارت دقیق انسانی و سردبیری دست‌اول در حال بهتر شدن است.
شما می‌توانید از چت‌بات و سایر ابزارهای هوشنگ به صورت رایگان استفاده کنید.
