سد استقلال میناب؛ جهش ۹۹۶ درصدی ذخیره آب پس از خشکسالی

وضعیت سدهای هرمزگان پس از بارش‌ها

در آبان ۱۴۰۳، سد استقلال میناب با ظرفیت ۲۴۰ میلیون مترمکعب، تنها ۱۹ درصد آب داشت و در سال ۱۴۰۴ به همراه سدهای سرنی و شمیل و نیان به حجم مرده و غیرقابل استفاده رسید. در آن مقطع، استان هرمزگان یکی از خشک‌ترین دوره‌های آماری خود را تجربه می‌کرد که منجر به برگزاری نشست‌های اضطراری مدیریت بحران آب و اتکا به منابع جایگزین شد.

• سد استقلال میناب: اکنون به ۱۷۸ میلیون مترمکعب آب رسیده و ۷۴ درصد ظرفیت آن پر شده است. این رقم نسبت به سال گذشته جهشی ۹۹۶ درصدی را نشان می‌دهد.
• مجموع پرشدگی سدها: مجموع پرشدگی سدهای بزرگ استان به حدود ۷۷ درصد رسیده است.
• سد جگین: با ۱۹۴ میلیون مترمکعب و ۱۰۰ درصد پرشدگی، در بهترین شرایط سال‌های اخیر قرار دارد و حتی سرریز شده است.
• سد سرنی: اکنون ۳۴ میلیون مترمکعب آب دارد و با ۵۵ درصد پرشدگی در وضعیت میانی قرار گرفته است.
• سد شمیل و نیان: با ۲۷ میلیون مترمکعب ذخیره و ۴۱ درصد پرشدگی، نسبت به سال گذشته بیش از ۱۵ برابر افزایش داشته، اما همچنان ۴۱ درصد کمتر از میانگین بلندمدت است.

اهمیت راهبردی سد استقلال میناب

سد استقلال میناب تنها یک سازه ذخیره آب نیست، بلکه شریان حیاتی شرق هرمزگان به شمار می‌رود. این سازه بتنی که در سه کیلومتری شهر میناب بر روی رودخانه میناب احداث شده، از سال ۱۳۶۲ تاکنون نقش‌های چندگانه‌ای ایفا کرده است:

• تنظیم جریان‌های فصلی و مهار سیلاب‌ها.
• تامین آب کشاورزی بیش از ۱۳ هزار هکتار از اراضی دشت میناب.
• تأمین بخشی از آب آشامیدنی بندرعباس و مناطق شرقی استان.

طی سه تا چهار سال اخیر به دلیل کمبود بارندگی و نیاز مینابی‌ها، آب این سد به روی بندرعباسی‌ها قطع شده بود. در شرایطی که جمعیت هرمزگان از مرز ۲ میلیون نفر گذشته و فشار بر منابع آب افزایش یافته، هر نوسان در ذخیره این سد تاثیر مستقیم بر امنیت آبی استان دارد.

وابستگی به منابع غیرسطحی؛ تصویر بزرگ‌تر

با وجود احیای قابل توجه سدها، ساختار تامین آب هرمزگان نشان می‌دهد که نقش سدها در سبد آبی استان محدود است. سالانه حدود ۲۵۰ میلیون مترمکعب آب آشامیدنی در استان تولید و توزیع می‌شود که سهم منابع استان از محل چاه‌ها ۴۰ درصد، آب‌شیرین‌کن‌ها ۴۰ درصد و سدها و چشمه‌ها کمتر از ۲۰ درصد است.

این ترکیب نشان می‌دهد که حتی اگر سد استقلال به ظرفیت کامل برسد، همچنان ستون اصلی تامین آب استان بر دوش آب‌های زیرزمینی و تاسیسات آب‌شیرین‌کن است؛ موضوعی که هزینه‌های اقتصادی و انرژی قابل توجهی به همراه دارد.

فرصت یا وقفه موقت؟

کارشناسان حوزه آب استان هرمزگان معتقدند آنچه امروز در سد استقلال رخ داده، بیش از آنکه پایان بحران باشد، یک «فرصت تنفس» برای مدیریت بهتر منابع است. هرمزگان طی سال‌های اخیر با نوسانات شدید بارشی مواجه بوده و الگوی اقلیمی منطقه نشان می‌دهد که دوره‌های خشکسالی می‌تواند به سرعت بازگردد. بنابراین، پایداری وضعیت کنونی وابسته به چند عامل کلیدی است:

• مدیریت بهینه مخزن و جلوگیری از برداشت بی‌رویه.
• اصلاح الگوی مصرف در بخش کشاورزی.
• کاهش هدررفت در شبکه‌های توزیع.
• توسعه هدفمند آب‌شیرین‌کن‌ها با ملاحظات زیست‌محیطی.

کشاورزی میناب؛ ذی‌نفع اصلی احیا

دشت میناب یکی از قطب‌های مهم کشاورزی جنوب کشور است. فعال شدن کامل شبکه آبیاری سد استقلال که بیش از ۱۳ هزار هکتار را پوشش می‌دهد، می‌تواند تولید محصولات کشاورزی منطقه را تثبیت کرده و از فشار بر سفره‌های زیرزمینی بکاهد. در سال‌های خشکسالی، برداشت بی‌رویه از چاه‌ها موجب افت سطح آب‌های زیرزمینی شد؛ اکنون پر شدن مخزن سد می‌تواند فرصتی برای احیای تدریجی این منابع فراهم کند، مشروط بر آنکه سیاست‌های کنترلی به‌درستی اجرا شود.

نگاهی به آینده

سد استقلال میناب امروز در یکی از بهترین وضعیت‌های خود طی سال‌های اخیر قرار دارد؛ ذخیره‌ای که نسبت به سال گذشته رشدی چند برابری را نشان می‌دهد و توانسته نگرانی‌های فوری تامین آب شرق هرمزگان را کاهش دهد. با این حال، واقعیت اقلیمی استان، وابستگی بالا به منابع غیرسطحی و رشد جمعیت نشان می‌دهد که امنیت آبی هرمزگان همچنان نیازمند برنامه‌ریزی بلندمدت و مدیریت علمی منابع است. بارش‌های امسال، بحران را متوقف کرده‌اند؛ اما تضمین آینده آب استان، وابسته به تصمیم‌هایی است که امروز اتخاذ می‌شود.