خراسان رضوی؛ استانی با ۹۰ گسل فعال و بحران‌های زیست‌محیطی ترکیبی

تهدید گسل‌های فعال و مناطق لرزه‌خیز

احمد رضاپور، کارشناس ارشد مخاطرات محیطی، با اشاره به شناسایی ۹۰ گسل فعال در سطح استان، تأکید کرد که گسل درونه شهرستان بردسکن، نه تنها در خراسان رضوی بلکه در سطح کشور، به عنوان فعال‌ترین گسل شناخته می‌شود. این گسل که یکی از طولانی‌ترین و فعال‌ترین گسل‌های ایران است، از مرز شمال شرقی استان تا بخش‌هایی از جنوب آن امتداد داشته و توان لرزه‌زایی بالایی دارد.

رضاپور: «با توجه به شرایط زمین‌شناختی استان، احتمال تمرکز لرزه‌ها در جنوب و جنوب غرب خراسان رضوی بیشتر است و شهرستان‌هایی چون بردسکن، داورزن، سبزوار و کاشمر از جمله مناطقی هستند که در صورت فعال شدن گسل‌ها، بیشترین خطر را تجربه خواهند کرد.»

فعالیت‌های این گسل در گذشته منجر به وقوع چندین زمین‌لرزه محسوس شده و این امر لزوم پایش دقیق، آموزش عمومی و مقاوم‌سازی در مناطق در معرض خطر را دوچندان می‌کند.

بحران‌های آبی و سیلاب

خراسان رضوی علاوه بر خطر زلزله، به طور مستمر با بحران‌هایی نظیر خشکسالی، کاهش سطح آب‌های زیرزمینی و پدیده فرونشست زمین مواجه است. بارش‌های نامنظم، تغییر الگوی اقلیم و برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی، مناطق وسیعی از استان را در سال‌های اخیر در معرض کم‌آبی قرار داده است.

تنش آبی در سطح هشدار

رضاپور اظهار داشت که تنش آبی در بسیاری از شهرستان‌های استان به سطح هشدار رسیده است. خشکسالی‌های پی‌درپی و حفر بی‌رویه چاه‌های غیرمجاز، وضعیت بحرانی آبی را در بخش‌های مرکزی و جنوبی استان تشدید کرده و به کمبود آب شرب در روستاها و دشواری تأمین آب کشاورزی منجر شده است.

خطر سیلاب در دو سوم استان

وی افزود که موضوع سیل نیز بخش دیگری از واقعیت اقلیمی استان است، به طوری که دو سوم وسعت خراسان رضوی سیل‌خیز است. بارندگی‌های ناگهانی و شدید در برخی نقاط، به ویژه در غرب و جنوب استان، خسارت‌های سنگینی به زیرساخت‌ها، راه‌ها و مناطق روستایی وارد کرده است.

شهرستان بردسکن، که در فاصله کمتر از ۵ کیلومتری گسل درونه قرار دارد، علاوه بر خطر زلزله، یکی از مناطق مستعد بروز سیل نیز هست. این ترکیب، بردسکن را در دسته مناطق با ریسک بالای بحران قرار می‌دهد.

چالش‌های مدیریت بحران و راهکارهای پیشنهادی

برای مواجهه مؤثر با این وضعیت پیچیده، رضاپور تأکید کرد که سه محور کلیدی پیشگیری، آمادگی و پاسخ سریع باید به صورت همزمان در سطح استان تقویت شود. تدوین سند کاهش خطر، چارچوبی برای شناسایی دقیق تهدیدها، ارزیابی آسیب‌پذیری مناطق و برنامه‌ریزی برای کاهش خسارات فراهم می‌کند.

کمبود تجهیزات و فرسودگی ناوگان امدادی

یکی از مشکلات اساسی در مدیریت بحران، فقر امکانات و کمبود ماشین‌آلات عملیاتی است. ناوگان ماشین‌آلات در دستگاه‌های اجرایی و امدادی سال‌هاست که بدون نوسازی باقی مانده و در برخی شهرستان‌ها حتی تجهیزات اولیه مقابله با بحران‌ها ناکافی است. تأمین اعتبار برای نوسازی این ناوگان، آموزش نیروهای امدادی و بهره‌گیری از فناوری‌های جدید برای هشدار سریع از اولویت‌های اساسی است.

اهمیت هماهنگی و تاب‌آوری

رضاپور بر اهمیت هماهنگی میان دستگاه‌های مختلف در مواجهه با چهار نوع بحران طبیعی تأکید کرد. او خاطرنشان ساخت که موضوع تاب‌آوری شهری و روستایی باید به اولویت اساسی در سیاست‌گذاری‌های عمرانی تبدیل شود. نوسازی بافت‌های فرسوده، مقاوم‌سازی سازه‌ها، اصلاح نظام هشدار سیلاب و کنترل برداشت از منابع آب، چهار محور اصلی تقویت تاب‌آوری در استان هستند.

پایش مداوم گسل‌ها، شناسایی مناطق حادثه‌خیز و طراحی نقشه‌های خطرپذیری شهری و روستایی نیز از جمله اقداماتی است که با همکاری سازمان زمین‌شناسی کشور باید اجرا شود.

مدیریت بحران در خراسان رضوی نیازمند برنامه‌ای بلندمدت، پایدار و با پشتوانه علمی است تا بتواند از دل تهدیدها، به فرصت‌های توسعه پایدار برسد. مشارکت بین‌دستگاهی و همراهی مردم، کلید اصلی موفقیت در این مسیر محسوب می‌شود.